Trẻ mầm non ở thành phố vẫn chơi với thiên nhiên được, và nên được chơi mỗi ngày: một gốc cây lớn, một luống đất, đàn kiến bò trên tường, cơn mưa chiều là đủ để thành lớp học. Lợi ích có bằng chứng tương đối rõ gồm trẻ vận động nhiều hơn, chú ý tốt hơn sau giờ ngoài trời, và ở trẻ Đông Á, thêm thời gian ngoài trời gắn với nguy cơ khởi phát cận thị thấp hơn. Cái khó ở TP.HCM không phải là thiếu rừng mà là nắng gắt buổi trưa, mưa dông mùa mưa, muỗi và sân trường hẹp.
Bài viết dành cho ba mẹ đang băn khoăn "con ở thành phố thì chạm vào thiên nhiên kiểu gì", hoặc thấy trường giới thiệu giờ ngoài trời mà không rõ trẻ làm gì trong giờ đó. Phần cuối có những rủi ro ba mẹ nên hỏi nhà trường.
Trẻ được gì khi chơi với thiên nhiên: phần có bằng chứng và phần còn bàn
Vận động nhiều hơn. Ra ngoài trời, trẻ tự chạy, leo, cúi, bê nhiều hơn so với ở trong phòng. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị trẻ ba đến bốn tuổi nên có ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, trong đó ít nhất 60 phút ở mức vừa đến mạnh. Một sân có cây, có dốc, có đất thường kéo trẻ đạt mức này dễ hơn phòng có đồ chơi.
Mắt được nhìn xa và được ánh sáng ban ngày. Nhiều nghiên cứu ở trẻ em Đông Á, trong đó có thử nghiệm tăng giờ ngoài trời ở trường học tại Quảng Châu, cho thấy thêm thời gian ngoài trời gắn với tỉ lệ khởi phát cận thị thấp hơn. Cơ chế còn đang nghiên cứu, ánh sáng mạnh ban ngày là giả thuyết được nhắc nhiều. Đây là một trong những lợi ích có bằng chứng tốt nhất.
Chú ý và tâm trạng. Rachel và Stephen Kaplan đề xuất thuyết phục hồi chú ý: môi trường tự nhiên giúp sự chú ý có chủ đích được nghỉ. Nhiều nghiên cứu ở trẻ em và người lớn ủng hộ hướng này, dù kích thước tác động khác nhau giữa các nghiên cứu.
Ngôn ngữ và tò mò. Thiên nhiên luôn thay đổi: hôm nay lá rụng, mai có nấm, sau mưa có giun. Mỗi thay đổi là một lý do để hỏi. Đây là lợi ích dễ thấy trong lớp nhưng khó đo bằng con số.
Những gì còn bàn. Cụm từ "hội chứng thiếu hụt thiên nhiên" trong sách Last Child in the Woods (2005) của Richard Louv rất phổ biến, nhưng đó là một cách gọi để cảnh tỉnh, không phải chẩn đoán y khoa. Ba mẹ gặp lời hứa kiểu "chơi thiên nhiên chữa tăng động" thì nên dè dặt.
Thiên nhiên ở thành phố không cần là rừng
Với trẻ dưới sáu tuổi, thiên nhiên là thứ ở trong tầm tay và tầm mắt. Những nguồn sau có ở hầu hết sân trường, công viên hay hẻm nhà ở TP.HCM:
- Một cây lớn. Gốc cây có rễ nổi, vỏ cây nhám, lá rụng mỗi mùa, kiến và sâu bò quanh. Một cây sao, cây me, cây bàng có thể là "lớp học" của cả năm học: theo dõi lá non, đếm quả, so bóng râm sáng và chiều.
- Một góc đất. Đất để đào, để nặn, để xem giun. Không cần cả vườn; vài thùng đất cũng đủ.
- Nước mưa. Vũng nước sau mưa, máng nước chảy, tiếng mưa trên mái tôn. Mùa mưa ở TP.HCM kéo dài nhiều tháng, đó là nguồn chơi dồi dào nếu lớp biết chuẩn bị.
- Bầu trời. Mây trôi, bóng nắng dịch chuyển trong ngày, trăng ban ngày. Nằm trên thảm nhìn mây là một hoạt động trẻ bốn, năm tuổi rất thích kể lại.
- Sinh vật nhỏ. Kiến, ốc sên, chuồn chuồn, bướm, chim sẻ. Quan sát không bắt, hoặc bắt nhẹ vào hộp có lỗ rồi thả lại, là bài học về tôn trọng sự sống.
- Vật liệu rời. Lá khô, cành nhỏ, hạt, vỏ quả, sỏi to, dùng để xếp hình, đếm, phân loại, làm đồ chơi.
Khi sân trường hẹp, lớp có thể mang thiên nhiên vào trong: một chậu đất trồng đậu ở cửa sổ, một khay lá nhặt buổi sáng, một hộp nuôi ốc sên. Ít mà quan sát kỹ vẫn tốt hơn nhiều mà lướt qua.
Nắng và mưa ở TP.HCM: lớp xoay giờ ngoài trời thế nào
Khí hậu TP.HCM có hai mùa rõ: mùa khô thường từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư, mùa mưa từ khoảng tháng năm đến tháng mười một. Mỗi mùa cần một cách xếp giờ khác.
| Tình huống | Rủi ro | Cách tổ chức thường gặp |
|---|---|---|
| Mùa khô, buổi trưa nắng gắt | Say nắng, mất nước, bỏng da do tia cực tím | Đưa giờ ngoài trời về sáng sớm và chiều muộn, chơi dưới bóng cây, có mái che, uống nước theo nhịp |
| Mùa khô, sân nóng | Cầu trượt kim loại, sàn bê tông nóng rát | Sờ thử bề mặt trước khi cho trẻ chơi, ưu tiên khu có bóng râm và vật liệu gỗ, cỏ |
| Mùa mưa, mưa nhỏ không sấm | Ướt, trơn | Mặc áo mưa, đi ủng, chơi vũng nước có kiểm soát, thay đồ khô ngay sau |
| Mưa dông, có sấm chớp | Sét đánh, cành cây gãy | Vào trong ngay khi nghe sấm, không trú dưới gốc cây lớn, chuyển hoạt động sang hiên hoặc trong phòng |
| Sau mưa | Nước đọng, muỗi, sân trơn | Kiểm sân, đổ nước đọng ở chậu, lốp xe, đồ chơi; dùng sau mưa để quan sát giun, ốc, vũng nước |
| Ngày không khí ô nhiễm | Bụi mịn ảnh hưởng hô hấp | Theo dõi chỉ số chất lượng không khí, giảm vận động mạnh ngoài trời vào những ngày chỉ số xấu |
Ba mẹ có thể hỏi nhà trường: giờ ngoài trời của lớp con vào khung nào, ngày mưa thì làm gì thay, ai quyết định khi trời chuyển dông. Một trường có nếp ngoài trời thật sẽ trả lời được ngay mà không cần tra.
Chơi dưới mưa: được không và khi nào thì không
Nhiều ba mẹ lớn lên với lời dặn "dầm mưa là ốm". Thật ra, cảm lạnh do virus gây ra, không phải do bị ướt; trẻ bị lây bệnh qua tiếp xúc với người đang bệnh, thường là khi ở trong phòng kín đông người. Dầm mưa lâu, để quần áo ướt trên người, ngồi trong phòng máy lạnh khi còn ướt mới là chuyện khiến trẻ khó chịu và mệt. Vì thế, một buổi chơi mưa nhỏ, có áo mưa, có đồ thay ngay sau đó, không nguy hiểm hơn một buổi chơi nắng.
Ranh giới rõ ràng là sấm sét. Khi nghe tiếng sấm, mọi hoạt động ngoài trời dừng lại và trẻ vào trong. Không trú dưới gốc cây đứng riêng lẻ, không đứng cạnh cột kim loại. Mùa mưa ở TP.HCM có nhiều cơn dông buổi chiều đến nhanh, nên lớp cần quy ước sẵn ai là người ra quyết định cho trẻ vào.
Chơi mưa có kiểm soát mở ra những bài học mà ngày nắng không có: nước chảy về chỗ thấp, vũng nước phản chiếu bầu trời, lá nổi trôi theo dòng, mùi đất sau mưa. Một số lớp để trẻ hứng nước mưa vào nhiều loại cốc rồi so xem cốc nào đầy hơn. Chuyện đơn giản như vậy đủ làm trẻ năm tuổi hỏi rất nhiều câu.
Một tuần ngoài trời ở lớp năm tuổi trông thế nào
Đây là một tuần giả định, để ba mẹ hình dung, không phải lịch của một trường cụ thể. Thứ hai, lớp ra thăm cây me ở góc sân, trẻ sờ vỏ cây, nhặt lá, cô hỏi "lá này khác lá tuần trước thế nào". Thứ ba, trẻ dùng lá đã nhặt để xếp thành hàng từ nhỏ đến lớn, đếm, so màu. Thứ tư trời mưa, lớp ở hiên quan sát nước chảy từ mái xuống, đặt cốc hứng nước. Thứ năm sau mưa, trẻ tìm giun và ốc sên trong luống đất, cô đặt vài con vào hộp trong suốt để xem kỹ rồi thả lại.
Thứ sáu, cả lớp ngồi lại kể về tuần. Cô gợi ý bằng những tấm ảnh cô chụp trong tuần: đôi tay cầm lá, cái cốc đầy nước mưa, con giun trên lòng bàn tay. Trẻ kể, cô ghi lại câu trẻ nói. Có bé nói "cây me hôm mưa bị ướt nhưng không lạnh". Câu đó vào nhật ký lớp.
Điểm đáng chú ý của tuần này là mọi hoạt động nối với nhau và quay về cùng một vài thứ: cây me, lá, nước, sinh vật nhỏ. Trẻ không cần đi đâu xa, không cần thiết bị gì đặc biệt, nhưng có đủ bốn nhịp của một trải nghiệm có học: chạm, làm, nói lại, dùng lại. Đó cũng là cách nhận ra giờ ngoài trời có ý đồ hay chỉ là giờ ra chơi.
Rủi ro cần biết: muỗi, côn trùng, cây độc
Thiên nhiên ở thành phố có vài rủi ro cụ thể mà phụ huynh nên biết và nhà trường nên quản lý:
- Muỗi và sốt xuất huyết. Muỗi vằn truyền sốt xuất huyết đẻ trứng ở nước đọng sạch trong chậu, lốp, đồ chơi, máng xối. Sân có nhiều cây cần lịch dọn nước đọng định kỳ. Mặc áo dài tay khi chơi gần bụi rậm vào sáng sớm và chiều tối.
- Kiến cắn, ong đốt. Trẻ cần được dạy quan sát mà không thò tay vào tổ. Lớp nên biết bé nào từng phản ứng mạnh với côn trùng đốt và có kế hoạch xử lý.
- Cây có độc. Một số cây cảnh phổ biến có độc khi nhai hoặc khi nhựa dính da, mắt, ví dụ trúc đào và vạn niên thanh. Sân trường cho trẻ nhỏ nên tránh trồng những cây này ở tầm với.
- Đất và tay. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chơi đất, cát, trước khi ăn. Vết xước khi chơi được rửa sạch và báo lại cho phụ huynh.
- Nắng. Mũ rộng vành, áo mỏng có tay, uống nước. Kem chống nắng cho trẻ là chuyện nên trao đổi với bác sĩ nhi nếu bé có da nhạy cảm.
Những rủi ro này không phải lý do để giữ trẻ trong phòng. Chúng là lý do để giờ ngoài trời được chuẩn bị kỹ, giống như giờ ăn cần bếp sạch.
Trẻ dưới ba tuổi ngoài trời: chậm hơn, gần hơn
Với lớp nhà trẻ, giờ ngoài trời không phải là chạy nhảy trên sân lớn mà là được bế, được bò, được ngồi trên một tấm thảm dưới bóng cây. Bé mười tháng tuổi có thể mải mê với một chiếc lá rơi, lật qua lật lại, đưa lên miệng, ném đi rồi bò theo. Bé mười tám tháng thích đi trên mặt cỏ không bằng phẳng, ngồi xổm nhìn một con kiến rất lâu. Nhịp của tuổi này chậm, và người lớn cần chậm theo.
Vì bé còn đưa đồ lên miệng, khu ngoài trời cho nhà trẻ cần được rà kỹ hơn: không sỏi nhỏ, không hạt rơi từ cây, không cây cảnh có độc trong tầm bò. Một khoảnh cỏ hoặc thảm được dọn sạch mỗi sáng, có bóng râm, có vài vật liệu lớn như khúc gỗ tròn đã chà nhẵn, rổ mây, là đủ. Thời gian ngoài trời của nhà trẻ thường ngắn hơn và chia nhiều lần, tránh trưa nắng.
Ba mẹ đôi khi lo bé nhỏ quá, ra ngoài dễ ốm. Thực tế, trẻ sơ sinh và nhà trẻ cũng cần ánh sáng ban ngày, không khí thoáng và không gian để vận động. Điều cần là quần áo vừa nhiệt độ, nước uống, che nắng, và người lớn ở rất gần. Một buổi sáng mát ngồi dưới bóng cây với cô, nghe tiếng chim, sờ vỏ cây là trải nghiệm trọn vẹn của tuổi này.
Câu hỏi thường gặp
Con hay ốm vặt, có nên hạn chế cho con ra ngoài trời không?
Ốm vặt ở trẻ mầm non chủ yếu do lây virus khi ở gần nhau, thường trong phòng kín. Giờ ngoài trời với quần áo phù hợp, có nước uống, có đồ thay khi ướt, không làm bé ốm thêm. Nếu bé có bệnh nền về hô hấp, hãy hỏi bác sĩ nhi về những ngày nên tránh vận động mạnh ngoài trời.
Trẻ mầm non nên ở ngoài trời bao lâu mỗi ngày?
Không có con số chung bắt buộc cho thời gian ngoài trời, nhưng khuyến nghị vận động của Tổ chức Y tế Thế giới cho trẻ ba đến bốn tuổi là ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày. Ngoài trời là nơi dễ đạt mức này nhất. Chia thành nhiều đợt ngắn vào sáng sớm và chiều muộn hợp với khí hậu TP.HCM.
Sân trường toàn bê tông thì có học qua thiên nhiên được không?
Được, nhưng ít hơn và cần chủ ý hơn. Chậu cây, thùng đất, khay nước, góc vật liệu rời như lá và cành, cộng với những buổi ra công viên gần, có thể bù một phần. Ba mẹ nên hỏi trường làm cụ thể những gì, thay vì chỉ hỏi có sân hay không.
Bắt côn trùng về lớp nuôi có ổn không?
Quan sát ngắn rồi thả lại là cách hay được dùng, kèm việc dạy trẻ cầm nhẹ hoặc dùng hộp. Nuôi lâu dài như hộp ốc sên, tằm, cần người lớn chịu trách nhiệm chăm và vệ sinh. Không bắt những loài có thể đốt, cắn hoặc loài hoang dã cần bảo vệ.
Chơi ngoài trời có giúp con ngủ trưa tốt hơn không?
Nhiều phụ huynh và giáo viên nhận thấy trẻ vận động nhiều buổi sáng thường dễ vào giấc trưa hơn, và ánh sáng ban ngày giúp nhịp ngày đêm ổn định. Đây là quan sát phổ biến, nhưng giấc ngủ còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác như giờ ăn, nhiệt độ phòng, thói quen ở nhà.
Con ghét bẩn, không chịu chạm vào lá và đất thì sao?
Đừng ép. Để con quan sát bạn trước, đưa con găng tay hoặc que để chạm gián tiếp, khen khi con dám thử một chút. Phần lớn trẻ sẽ tiến lại gần sau vài lần. Nếu sự né tránh rất mạnh và lan sang nhiều mặt sinh hoạt, hãy kể lại với bác sĩ nhi.