Trò chơi câu hỏi mở ở nhà là những trò ngắn mà người lớn đưa ra một câu hỏi không có đáp án duy nhất, như "cái này còn dùng làm gì được nữa?" hay "nếu trời mưa kẹo thì sao?", rồi chơi cùng con bằng cách đoán, thử và nghĩ thêm. Chúng không cần đồ chơi mua sẵn, chơi được trong năm phút ở bếp, trên xe hay lúc tắm, và nuôi đúng thói quen nghĩ mà trụ tư duy ở lớp hướng tới.
Ở lớp, cô hỏi câu hỏi mở trong giờ chơi góc, giờ kể chuyện, giờ khám phá. Ở nhà, ba mẹ không cần làm lại một tiết học; chỉ cần biến vài khoảnh khắc đời thường thành trò chơi hỏi đáp. Bài dưới đây có mười trò, mỗi trò kèm luật chơi, câu mẫu và tuổi hợp, cùng vài nguyên tắc để trò chơi không trượt sang giờ đố bài.
Trò chơi câu hỏi mở khác câu đố ở chỗ nào
Câu đố có một đáp án đúng nằm sẵn trong đầu người hỏi: "Con gì kêu meo meo?" Trẻ thắng khi đoán đúng, thua khi đoán sai. Câu đố có chỗ của nó, giúp con nhớ tên gọi và vui khi tìm ra. Nhưng nếu mọi câu hỏi trong nhà đều là câu đố, con học được rằng nghĩ nghĩa là đoán ý người lớn.
Trò chơi câu hỏi mở đảo ngược điều ấy. Người lớn không giữ đáp án, nên không có câu trả lời sai, chỉ có câu trả lời nhiều hay ít, lạ hay quen, có lý do hay chưa. Điều được thưởng không phải là đúng mà là nghĩ thêm được một bước. Một đứa trẻ nói "cái thìa còn dùng để làm cái gương" vừa làm một việc trí tuệ thật: nhìn một vật quen theo một đặc điểm khác, ở đây là mặt thìa sáng.
Ở tuổi mầm non, kiểu nghĩ ấy gắn với cái mà các nhà tâm lý gọi là tư duy linh hoạt, khả năng đổi cách nhìn khi luật thay đổi. Nó lớn dần trong khoảng ba tới sáu tuổi và được nuôi bằng trải nghiệm hằng ngày, không bằng một bài tập riêng. Trò chơi ở nhà chính là những trải nghiệm ấy, chỉ được đặt tên và làm cho vui.
Mười trò chơi, chơi được ngay tối nay
1. Còn dùng làm gì nữa? (từ khoảng 3 tuổi) Cầm một vật quen như cái rổ, chiếc khăn, cái nắp nồi và hỏi: "Ngoài việc này, cái rổ còn dùng làm gì được?" Mỗi người nói một ý, thay phiên. Con hay nghĩ ra "làm mũ", "úp con mèo", "đựng lá". Người lớn góp những ý nghe vui để con thấy ý lạ được hoan nghênh.
2. Nếu... thì sao? (từ khoảng 4 tuổi) Một câu giả định: "Nếu con mèo biết nói thì nó nói gì đầu tiên?", "Nếu nhà mình ở dưới nước thì đi chợ bằng gì?" Không có giới hạn, nhưng người lớn hỏi tiếp một câu "vì sao" để con nối tưởng tượng với lý lẽ.
3. Khác nhau chỗ nào? (từ khoảng 3 tuổi) Đặt hai vật cạnh nhau, như quả chanh và quả cam, đôi dép của ba và của con. Thay nhau nói một điểm khác, rồi một điểm giống. Trẻ lớn có thể so ba vật. Đây là trò rèn cách quan sát nhiều đặc điểm cùng lúc.
4. Túi bí mật (từ khoảng 2 tuổi rưỡi) Bỏ một vật vào túi vải, con sờ mà không nhìn và nói con thấy gì: tròn, nhám, lạnh, có cạnh. Rồi đoán. Câu hỏi mở ở đây là "con sờ thấy nó thế nào?" chứ không chỉ "nó là cái gì?".
5. Chuyện gì xảy ra tiếp? (từ khoảng 3 tuổi) Đọc truyện, dừng ở giữa, hoặc nhìn một cảnh ngoài đường như cậu bé đang chạy theo quả bóng lăn, và hỏi: "Con đoán tiếp theo sẽ ra sao?" Mỗi người đoán một kết, rồi xem thật hay đọc tiếp.
6. Xếp nhóm kiểu khác (từ khoảng 4 tuổi) Đổ ra một nắm đồ lặt vặt: nút áo, nắp chai, kẹp tóc. Con xếp theo một cách, ví dụ theo màu. Rồi hỏi: "Còn cách xếp nào khác không?" Theo cỡ, theo chất liệu, theo cái nào lăn được. Trò này rất gần với cách các nhà tâm lý đo tư duy linh hoạt ở trẻ.
7. Nếu con là... (từ khoảng 4 tuổi) Đặt con vào chỗ người hay vật khác: "Nếu con là cái cây ngoài ngõ, con thấy gì cả ngày?", "Nếu con là bác bảo vệ, con lo nhất điều gì?" Trò này mở chiều góc nhìn, nền của sự cảm thông.
8. Làm sao để... (từ khoảng 4 tuổi) Một vấn đề nhỏ thật: "Làm sao mang ba quả trứng từ bếp ra bàn mà không làm rơi?", "Làm sao để đồ chơi không lăn xuống gầm giường?" Con nêu cách, rồi thử nếu an toàn. Thất bại cũng là một phần trò chơi.
9. Ba chữ một chuyện (từ khoảng 5 tuổi) Người lớn nêu ba thứ không liên quan, như con cá, chiếc ô và bà ngoại. Con kể một chuyện có cả ba. Trẻ năm sáu tuổi thường mê trò này và nghĩ ra những câu chuyện rất dài.
10. Đoán bóng, đoán tiếng (từ khoảng 3 tuổi) Buổi tối, dùng đèn pin chiếu bóng đồ vật lên tường, hoặc nhắm mắt nghe một tiếng trong nhà như nước sôi, quạt quay. Hỏi: "Con nghĩ cái gì tạo ra bóng này?", "Làm sao con biết?" Câu hỏi sau quan trọng hơn câu trước.
Đáp lại câu trả lời của con: phần quyết định trò chơi
Trò chơi câu hỏi mở sống hay chết ở lượt đáp của người lớn. Khi con nói một ý, phản xạ quen là khen "giỏi quá" hoặc sửa "không phải đâu". Cả hai đều đóng câu chuyện lại. Cách giữ trò chơi chạy là đáp bằng chính nội dung con nói: nhắc lại ý của con, hỏi thêm một chút, hoặc góp ý của mình nối vào. Con nói cái rổ làm mũ được, ba mẹ hỏi "đội vào thì nhìn ra ngoài thế nào nhỉ?", và câu chuyện tiếp tục.
Ý ngộ nghĩnh hay vô lý cũng được nhận. Một đứa trẻ bốn tuổi nói "nếu mèo biết nói, nó sẽ đòi ăn kem" đang dùng hiểu biết thật của mình về mèo, về những thứ mình muốn, để dựng một tình huống. Người lớn không cần dạy con rằng mèo không ăn kem; hỏi "vì sao lại là kem?" thì hay hơn, vì nó mời con giải thích.
Cũng nên chịu khó im lặng sau khi hỏi. Trẻ cần vài giây để nghĩ, lâu hơn người lớn tưởng. Nếu con bí, ba mẹ có thể thu nhỏ câu hỏi hoặc nói trước một ý thật buồn cười để con thấy trò chơi không có áp lực. Mục tiêu không phải là con nói được bao nhiêu ý, mà là con thích nghĩ và quen với việc có nhiều câu trả lời.
Chơi ở đâu, lúc nào: khớp trò chơi với nhịp nhà mình
Gia đình ở thành phố thường kín giờ, nhưng những trò này không cần giờ riêng. Chúng cài được vào những khoảng có sẵn:
| Khoảnh khắc | Trò hợp | Thời lượng |
|---|---|---|
| Chờ cơm, nhặt rau | Khác nhau chỗ nào; Còn dùng làm gì nữa | Ba đến năm phút |
| Ngồi xe, kẹt đường | Nếu... thì sao; Chuyện gì xảy ra tiếp với người ngoài đường | Tuỳ đoạn đường |
| Giờ tắm | Cái gì nổi, cái gì chìm, đoán trước rồi thả | Vài phút trong lúc tắm |
| Dọn đồ chơi | Xếp nhóm kiểu khác | Biến việc dọn thành trò |
| Trước giờ ngủ | Ba chữ một chuyện; Nếu con là... | Một câu chuyện ngắn |
| Tối mất điện, buổi tối rảnh | Đoán bóng, đoán tiếng | Mười phút vui |
Không phải chơi tất cả. Chọn một hai trò hợp với con và chơi đi chơi lại. Trẻ thích sự lặp lại, và chính ở lần thứ năm, thứ mười, con bắt đầu nghĩ ra những câu trả lời người lớn không ngờ.
Điều chỉnh theo tính con
Con nhút nhát, ít nói. Bắt đầu bằng trò có đồ vật để con làm thay vì nói, như túi bí mật hay xếp nhóm. Ba mẹ nói to suy nghĩ của mình trước: "Mẹ nghĩ cái nắp này làm bánh xe được, vì nó tròn." Con nghe cách một ý được nói ra, rồi dần dần góp ý của mình.
Con hiếu động, khó ngồi yên. Chọn trò có vận động: đi quanh nhà tìm ba thứ cùng màu, thử cách mang đồ mà không làm rơi, đoán tiếng ở phòng bên. Câu hỏi mở không bắt con ngồi một chỗ; nó chỉ cần con nghĩ trong lúc làm.
Con cầu toàn, sợ sai. Người lớn chủ động nói những ý sai ngộ nghĩnh rồi cười cùng con. Khi thấy ba mẹ nói sai mà không ai chê, con hiểu trò chơi này an toàn. Tránh mọi lời đánh giá kiểu "ý này hay hơn ý kia".
Con nói nhiều, lấn lượt. Dùng một vật làm "cái micro" chuyền tay, ai cầm thì nói. Con tập chờ lượt và nghe ý người khác, rồi mới nói tiếp. Đây cũng là cách cô hay dùng trong vòng tròn ở lớp.
Những cách chơi làm mất tác dụng
Vài thói quen nhỏ biến trò chơi câu hỏi mở thành giờ đố bài hoặc giờ tranh luận. Để ý những điều sau:
- Hỏi nhưng đã có đáp án ngầm, chờ con nói đúng cái mình nghĩ. Con nhận ra ngay và chuyển sang đoán ý.
- Chấm điểm hoặc so sánh với anh chị: "Chị con hồi bằng tuổi nghĩ được nhiều hơn." Trò chơi biến thành cuộc thi và con co lại.
- Hỏi liên tục không dừng, nhất là khi con đang mệt hoặc đang chơi say mê việc khác. Câu hỏi mở cần một đứa trẻ sẵn lòng.
- Dùng trò chơi để dạy bài học đạo đức ngay giữa chừng: "Thấy chưa, nếu con không ngoan thì..." Con sẽ thấy trò chơi có bẫy.
- Chỉ có người lớn hỏi. Hãy đổi vai, để con đặt câu hỏi cho ba mẹ. Trẻ học đặt câu hỏi hay bằng cách được hỏi người khác.
- Bắt con trả lời bằng tiếng Anh cho giống ở lớp. Trò chơi tư duy cần con nói trôi chảy nhất, nên thứ tiếng nào con chọn cũng tốt.
Một dấu hiệu dễ nhận ra là nét mặt của con. Nếu con cười, chồm tới, đòi chơi tiếp, trò chơi đang đúng. Nếu con nhìn đi chỗ khác, trả lời cho xong, đó là lúc dừng lại.
Trò chơi ở nhà nối với lớp như thế nào
Ở lớp mầm non theo hướng tư duy đa chiều, cô dùng câu hỏi mở trong giờ khám phá, giờ chơi góc và lúc kể chuyện. Trẻ quen với việc được hỏi "con nghĩ sao", "còn cách nào khác". Khi ở nhà cũng có những câu hỏi như thế, con không phải chuyển đổi giữa hai kiểu người lớn: một kiểu hỏi để nghe con nghĩ, một kiểu hỏi để kiểm tra con thuộc bài. Sự nhất quán ấy giúp thói quen nghĩ bám rễ nhanh hơn.
Ba mẹ có thể hỏi cô lớp đang khám phá chủ đề gì để chọn trò hợp. Lớp đang tìm hiểu về nước thì chơi đoán vật nổi vật chìm lúc tắm; lớp đang làm dự án về con vật thì chơi "nếu con là con kiến". Không cần lặp lại bài của cô, chỉ cần cùng chủ đề để con thấy những gì mình nghĩ ở lớp có chỗ đi tiếp ở nhà.
Ngược lại, những điều con nghĩ ra ở nhà cũng có thể mang lên lớp. Một câu trả lời ngộ nghĩnh của con, ghi lại và kể cho cô, có khi trở thành câu hỏi cho cả lớp. Đó là cách mà nối chương trình về nhà trở thành con đường hai chiều, thay vì chỉ là bài tập mang về.
Câu hỏi thường gặp
Con mới hai tuổi đã chơi trò câu hỏi mở được chưa?
Được, nhưng ở dạng đơn giản hơn. Trẻ hai tuổi trả lời bằng cách chỉ, cầm, làm thử nhiều hơn bằng lời. Trò túi bí mật, trò đoán tiếng, hay câu hỏi "con muốn thử cái nào?" hợp với tuổi này. Người lớn nói hộ thành lời những gì con làm để nuôi vốn từ.
Con toàn trả lời "con không biết", nên làm gì?
Đôi khi câu hỏi quá rộng hoặc con sợ nói sai. Ba mẹ thử nói trước một ý thật buồn cười, đưa hai lựa chọn để con chọn, hoặc chuyển sang trò có đồ vật để con làm thay vì nói. Đừng ép. Khi con thấy trò chơi không có câu sai, con sẽ mạnh dạn hơn.
Trò chơi này có giúp con học giỏi toán, giỏi tiếng Việt sau này không?
Không nên kỳ vọng một trò chơi tạo ra điểm số. Điều trò chơi nuôi là thói quen quan sát, so sánh, tưởng tượng, nêu lý do, những thứ có ích cho việc học nói chung. Lợi ích đến từ sự đều đặn qua nhiều tháng, không phải từ một tuần chơi chăm.
Ba mẹ đi làm về mệt, có cần chơi mỗi ngày không?
Không cần chơi mỗi ngày theo lịch. Một câu hỏi lúc chờ cơm, một câu lúc tắm cũng đã là trò chơi. Những trò trong bài được chọn để không tốn sức chuẩn bị. Ba mẹ mệt thì chọn trò nằm, như ba chữ một chuyện trước giờ ngủ, để con là người nói nhiều.
Có nên dùng ứng dụng đố vui trên điện thoại thay cho trò chơi này không?
Phần lớn ứng dụng đố vui là câu hỏi đóng có đáp án đúng sai và phản hồi bằng âm thanh, khác hẳn trò chuyện với người thật. Giá trị của câu hỏi mở nằm ở lượt đáp qua lại giữa con và người lớn, điều mà màn hình không làm thay được.
Anh chị lớn trong nhà có chơi cùng được không?
Rất nên. Anh chị lớn thường nghĩ ra ý lạ, làm mẫu cho em, và tự mình cũng được luyện cách đặt câu hỏi. Chỉ cần giữ luật mỗi người một lượt và không chê ý của nhau, để em nhỏ không bị lấn át.