Vật liệu rời là những đồ vật không có một cách chơi định sẵn, như nắp chai, ống giấy, vải vụn, hộp giấy, sỏi, que gỗ, mà trẻ tự di chuyển, ghép, xếp, biến chúng thành bất cứ thứ gì mình nghĩ ra. Chúng nuôi trụ sáng tạo vì mỗi lần chơi trẻ phải tự quyết định món đồ sẽ là gì, khác với đồ chơi chỉ có một chức năng. Ở nhà, ba mẹ có thể gom vật liệu rời từ đồ có sẵn, chọn theo tuổi cho an toàn và sắp một góc chơi mở nhỏ.
Nhiều ba mẹ nhận ra con chơi với hộp giấy đựng đồ chơi lâu hơn chính món đồ chơi bên trong. Đó không phải chuyện ngẫu nhiên. Cái hộp không bảo con phải chơi thế nào, nên nó có thể là cái nhà, cái xe, cái hang, cái trống. Bài dưới đây giải thích ý tưởng đằng sau vật liệu rời, cách chọn và cất, những điều cần giữ an toàn, và cách đáp lại khi con chơi.
Ý tưởng vật liệu rời đến từ đâu
Cụm từ "lý thuyết vật liệu rời" (theory of loose parts) được kiến trúc sư người Anh Simon Nicholson đưa ra trong một bài viết năm 1971. Ý chính của ông là trong bất kỳ môi trường nào, mức độ sáng tạo và khám phá tỉ lệ thuận với số lượng và chủng loại những thứ có thể thay đổi, di chuyển trong môi trường đó. Một sân chơi chỉ có cầu trượt cố định cho trẻ ít lựa chọn hơn một bãi có ván gỗ, thùng, dây, cát.
Từ đó, ý tưởng này được giới giáo dục mầm non ở nhiều nước đón nhận, đặc biệt trong các lớp học theo hướng Reggio Emilia và các chương trình học ngoài trời. Trong lớp, góc vật liệu rời thường có những hộp đựng nắp, hạt, vỏ, gỗ vụn, vải, để trẻ dùng trong xây dựng, tạo hình, đóng vai. Cô giáo không đưa ra sản phẩm mẫu, mà quan sát trẻ dùng vật liệu thế nào rồi hỏi để mở rộng ý.
Ý tưởng không mới, và nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam đã chơi với vật liệu rời mà không biết tên: lá chuối làm bánh, vỏ sò làm tiền, que kem làm hàng rào. Điều lý thuyết thêm vào là một cách nhìn: vật liệu càng mở, trẻ càng phải tự nghĩ, và ba mẹ không cần mua nhiều mới cho con chơi được phong phú.
Vật liệu rời theo tuổi: chọn gì và cần cẩn thận gì
Vật liệu rời cần chọn theo tuổi, vì trẻ nhỏ còn cho đồ vào miệng. Một quy ước an toàn hay được dùng là vật nào lọt qua ống giấy vệ sinh thì quá nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi; ống đo chính thức về nguy cơ hóc của các cơ quan an toàn sản phẩm có đường kính khoảng ba xăng ti mét, nhỏ hơn lõi giấy vệ sinh một chút, nên mẹo lõi giấy là một cách kiểm hơi dư cho an toàn.
| Độ tuổi | Vật liệu hợp | Cần tránh hoặc giám sát |
|---|---|---|
| Dưới 18 tháng | Hộp giấy lớn, ống giấy, khăn vải, bát và thìa gỗ, nắp hộp to, rổ nhựa | Mọi vật lọt qua lõi giấy vệ sinh; dây dài; túi ni lông |
| Khoảng 18 tháng–3 tuổi | Thêm nắp chai lớn, cốc nhựa xếp chồng, khối gỗ to, vải vụn khổ lớn, lõi chỉ to | Vẫn tránh vật nhỏ; giám sát khi chơi với nước |
| Khoảng 3–4 tuổi | Thêm nắp chai nhỏ, que kem, sỏi to đã rửa, vỏ ốc lớn, kẹp phơi đồ, khuy áo to | Hạt nhỏ, khuy nhỏ chỉ khi có người lớn ở cạnh; tránh pin cúc và nam châm nhỏ |
| Khoảng 4–6 tuổi | Thêm hạt cườm to, ống hút, dây len ngắn, lá khô, gỗ vụn đã mài, hộp nhỏ nhiều cỡ | Vẫn tránh pin cúc, nam châm nhỏ; dây không dài hơn khoảng một gang tay với trẻ nhỏ hơn trong nhà |
Pin cúc và nam châm nhỏ là hai thứ cần tránh tuyệt đối khỏi góc chơi của trẻ ở mọi tuổi trong nhà, vì nuốt phải gây tổn thương nặng. Nhà có em nhỏ thì vật liệu của anh chị cần cất ở nơi em không với tới.
Gom vật liệu rời từ chính nhà mình
Không cần mua bộ đồ chơi mở đắt tiền. Phần lớn vật liệu rời đã có sẵn trong nhà, chỉ cần rửa sạch và gom lại:
- Từ bếp: nắp chai, nắp hũ, hộp sữa chua đã rửa, lõi giấy bếp, thìa gỗ, rổ nhựa, khay đá.
- Từ tủ quần áo: vải vụn, khăn cũ, khuy áo to, lõi chỉ, kẹp phơi đồ.
- Từ thiên nhiên: sỏi to, vỏ ốc, lá khô, cành nhỏ đã bỏ gai, hạt to như hạt mít, quả thông. Rửa và phơi khô trước khi đưa vào nhà.
- Từ hộp giấy: hộp giày, hộp bánh, thùng các tông lớn, lõi giấy vệ sinh.
- Từ giỏ đồ tái chế: chai nhựa nhỏ không có cạnh sắc, hộp nhựa có nắp, ống hút.
Cùng con đi gom cũng là một hoạt động. Trẻ bốn năm tuổi thích tự chọn những thứ "có thể dùng được", và việc phân loại vào hộp theo chất liệu, màu, cỡ đã là một bài tư duy nhỏ. Thỉnh thoảng loại bớt những thứ con không chơi nữa để góc không thành đống bừa.
Sắp một góc vật liệu rời ở nhà
Ít hộp, mỗi hộp một loại. Ba đến năm hộp đựng trong suốt hoặc rổ không nắp, mỗi hộp một loại vật liệu, giúp con nhìn thấy và tự lấy. Trộn chung mọi thứ vào một thùng lớn khiến con chỉ đổ ra rồi bỏ đi.
Đặt ở tầm thấp, gần một mặt phẳng. Một tấm thảm, một khay lớn hoặc một bàn thấp làm chỗ chơi. Mặt phẳng có ranh giới giúp con biết chơi ở đâu và dọn ở đâu.
Xoay vòng thay vì bày hết. Mỗi tuần hay mỗi hai tuần đổi một hai hộp. Vật liệu cũ được cất đi rồi đưa trở lại sẽ có vẻ mới. Cách này cũng giữ góc chơi gọn trong nhà phố hay căn hộ nhỏ.
Thêm một "lời mời" thỉnh thoảng. Thay vì chỉ để vật liệu, đôi khi bày sẵn một gợi ý nhỏ: vài nắp chai xếp thành hình tròn, một tấm vải phủ lên hai chiếc ghế. Không phải mẫu để làm theo, mà là một điểm khởi đầu con có thể bỏ qua.
Có chỗ để tác phẩm ở lại. Nếu con vừa xây một "thành phố" bằng nắp chai, cho phép để nguyên tới hôm sau nếu được. Trẻ mầm non thường quay lại phát triển tiếp một công trình, và việc bắt dọn ngay mỗi tối cắt ngang dòng ý tưởng ấy.
Con học được gì khi chơi với vật liệu rời
Biến một vật thành biểu tượng. Khi con cầm nắp chai và gọi đó là đồng xu, là bánh quy, là bánh xe, con đang dùng một vật để đại diện cho vật khác. Khả năng biểu tượng này là nền của ngôn ngữ, của chữ viết và của toán học sau này, và nó lớn lên mạnh trong chơi giả vờ ở tuổi ba đến năm.
Tự đặt mục tiêu và tự điều chỉnh. Không ai giao cho con phải làm gì, nên con tự quyết định sẽ xây cái gì. Khi công trình đổ, con tự tìm cách khác. Chuỗi đặt ý định, thử, thất bại, đổi cách ấy nuôi cùng lúc trụ sáng tạo và trụ tư duy.
Chơi cùng người khác. Vật liệu rời mời trẻ chơi chung: một đứa xếp đường, đứa kia làm xe chạy trên đường. Trẻ phải thương lượng ý tưởng, chia vật liệu, chờ lượt. Anh chị em trong nhà hay bạn hàng xóm sang chơi là dịp tốt để con tập điều này.
Ngôn ngữ để mô tả. Con cần từ để nói về những gì mình làm: cao hơn, dài hơn, bên trong, bên cạnh, nhám, trơn. Khi ba mẹ dùng những từ ấy lúc mô tả việc con chơi, con có thêm vốn từ gắn với trải nghiệm thật, ở cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh nếu nhà có dùng.
Kiên nhẫn và tập trung. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi thấy đứa con vốn khó ngồi yên lại có thể say sưa xếp nắp chai hai mươi phút. Khi việc chơi do chính con chọn, sự tập trung đến tự nhiên hơn nhiều so với khi được giao.
Đáp lại khi con chơi: hỏi thay vì hướng dẫn
Với vật liệu rời, phần khó nhất của người lớn là không chỉ con phải làm gì. Phản xạ quen là gợi ý "con làm cái ô tô đi", "xếp thành bông hoa đẹp hơn". Những gợi ý ấy tốt bụng, nhưng chúng lấy đi phần quyết định của con, đúng phần nuôi sáng tạo. Thay vào đó, ba mẹ quan sát trước, rồi đáp lại điều con đang làm.
Những câu đáp lại có ích thường là mô tả hoặc câu hỏi mở: "Con xếp các nắp thành một hàng dài", "Cái này là gì vậy con?", "Rồi người ở trong nhà này làm gì?", "Nếu thêm cái ống này vào thì sao?". Chúng cho con biết người lớn đang chú ý, và mời con kể, nghĩ thêm. Nếu con không muốn trả lời, cứ để con chơi tiếp.
Cũng tránh đánh giá sản phẩm bằng đẹp hay xấu. Với vật liệu rời, thường không có sản phẩm hoàn chỉnh để khen; có một quá trình con tìm tòi, thử, đổi ý. Đó cũng là tinh thần của nghệ thuật theo quá trình ở lớp: điều quan trọng là con đã nghĩ gì và làm thế nào, không phải thứ cuối cùng trông ra sao.
Vật liệu rời nối với lớp như thế nào
Ở lớp mầm non có góc vật liệu rời, trẻ quen với việc dùng nắp chai làm tiền ở góc bán hàng, vải làm áo choàng ở góc đóng vai, gỗ vụn làm cầu ở góc xây dựng. Khi ở nhà cũng có những vật liệu tương tự, con mang cách chơi từ lớp về và tiếp tục phát triển nó. Nhiều trẻ về nhà dựng lại điều đã làm ở lớp, rồi thêm thắt theo ý mình.
Ba mẹ có thể hỏi cô lớp đang dùng vật liệu gì, đang theo chủ đề gì. Lớp đang tìm hiểu về nhà cửa thì thùng giấy lớn và vải là vật liệu hợp; lớp đang khám phá về nước thì cốc, phễu, ống ở giờ tắm. Ngược lại, nhà có thể góp vật liệu cho lớp: lõi giấy, nắp chai đã rửa, vải vụn. Nhiều lớp đón nhận đóng góp ấy, và con thấy món đồ nhà mình có mặt ở lớp.
Điều quan trọng là vật liệu rời ở nhà không cần thành một "bài học". Chúng chỉ cần có mặt, sạch, an toàn, và có thời gian để con chơi mà không bị cắt ngang liên tục. Sáng tạo ở tuổi này lớn lên trong những khoảng tự do như thế.
Câu hỏi thường gặp
Vật liệu rời có thay được đồ chơi mua sẵn không?
Không cần thay hết. Đồ chơi có chức năng rõ như xe đẩy, búp bê, bộ xếp hình vẫn có giá trị. Vật liệu rời bổ sung một kiểu chơi khác, nơi trẻ tự quyết định món đồ là gì. Nhiều gia đình thấy khi có vật liệu rời, con chơi lâu hơn và ít đòi đồ chơi mới hơn.
Nhà chật, sợ bừa bộn thì làm sao?
Giữ ít vật liệu, cất trong vài hộp có nắp, chỉ bày một hai hộp mỗi lần, và chơi trên một khay hay tấm thảm có ranh giới. Cuối buổi, con cùng dọn bằng cách phân loại về hộp, một việc cũng có ích cho tư duy. Xoay vòng vật liệu giúp nhà gọn mà con vẫn thấy mới.
Vật liệu nhặt ngoài trời có sạch không?
Nên chọn sỏi, vỏ, lá ở nơi sạch, tránh chỗ gần rác hay nơi có thể có phân động vật. Rửa kỹ, phơi khô trước khi đưa vào góc chơi. Bỏ những thứ có cạnh sắc, mốc hay mục. Với trẻ còn cho đồ vào miệng, nên giữ những vật lớn và dễ rửa.
Con chỉ đổ vật liệu ra rồi bỏ đi, có phải con không thích?
Trẻ nhỏ thường bắt đầu bằng việc đổ, rải, dồn, đó là một kiểu khám phá thật. Có khi con cần thời gian để biết làm gì với vật liệu mới. Ba mẹ thử ngồi cạnh, tự chơi một chút mà không chỉ dẫn, hoặc giảm số lượng để con không bị choáng.
Có nên chơi vật liệu rời với trẻ dưới một tuổi không?
Có, với vật liệu lớn và an toàn: hộp giấy, khăn vải, bát gỗ, rổ nhựa, lõi giấy. Ở tuổi này trẻ khám phá bằng sờ, lắc, gõ, cho vào lấy ra. Người lớn luôn ở cạnh, và tránh mọi vật nhỏ có thể lọt vào miệng hay dây dài có thể quấn cổ.
Vật liệu rời có giúp con học toán, học khoa học không?
Khi con phân loại, đếm, so sánh, xếp hàng, thử cái nào lăn, cái nào nổi, con đang làm những việc nền của toán và khoa học. Không nên kỳ vọng một kết quả đo được, nhưng vật liệu rời cho con rất nhiều cơ hội nghĩ bằng tay, đúng cách trẻ mầm non học.