Trẻ từ khoảng mười tám tháng đã làm được những việc nhà nhỏ như bỏ đồ bẩn vào giỏ, cất giày, lau chỗ nước đổ; trẻ ba bốn tuổi dọn đồ chơi, tưới cây, xếp bát đũa; trẻ năm sáu tuổi phơi khăn, gấp quần áo đơn giản, giúp nấu món dễ. Để con tự làm được, ba mẹ cần sắp đồ trong tầm với của con, dạy từng bước chậm, chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo, và để việc nhà là phần của đời sống gia đình chứ không phải việc để đổi lấy phần thưởng.
Ở lớp mầm non theo phương pháp Global Nexus, tự lập là một trong sáu trụ: con tự cất cặp, tự rót nước, tự dọn khay sau bữa ăn. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi cô kể con ở lớp tự làm nhiều việc mà ở nhà vẫn được người lớn làm hộ. Khoảng cách ấy không lạ; nó cho thấy con làm được, chỉ là ở nhà chưa có điều kiện. Bài dưới đây giúp ba mẹ đưa nhịp tự lập từ lớp về nhà.
Con làm được việc gì ở từng tuổi
Danh sách dưới đây là gợi ý theo khoảng tuổi thường gặp, không phải chuẩn bắt buộc. Mỗi trẻ có nhịp riêng, và một việc con chưa làm được hôm nay có thể làm được sau vài tuần được thử:
| Độ tuổi | Việc tự phục vụ | Việc góp cho cả nhà |
|---|---|---|
| Khoảng 18–24 tháng | Bỏ tã bẩn vào thùng, cởi tất, cầm cốc uống, đưa tay vào áo khi được mặc | Bỏ đồ chơi vào rổ, bỏ quần áo bẩn vào giỏ, đưa đồ cho người lớn |
| Khoảng 2–3 tuổi | Tự xúc ăn, rửa tay có người nhắc, cởi quần áo đơn giản, cất giày dép vào chỗ | Lau bàn bằng khăn nhỏ, tưới cây bằng bình nhỏ, nhặt rau đơn giản, mang đồ nhẹ |
| Khoảng 3–4 tuổi | Tự mặc quần áo dễ, tự đánh răng có người giúp hoàn thiện, tự rót nước từ bình nhỏ | Xếp bát đũa, dọn đồ chơi theo nhóm, cho thú cưng ăn có người kiểm, gom rác nhỏ |
| Khoảng 4–5 tuổi | Tự đi vệ sinh, tự chuẩn bị cặp theo danh sách tranh, gấp khăn của mình | Rửa rau củ, lau sàn chỗ nhỏ, phân loại quần áo theo người, giúp làm món đơn giản |
| Khoảng 5–6 tuổi | Tự tắm có người giám sát, tự chọn quần áo theo thời tiết, dọn giường đơn giản | Phơi đồ nhỏ, gấp quần áo đơn giản, dọn bàn sau bữa ăn, chăm một chậu cây riêng |
Đọc bảng theo chiều ngang thay vì dọc: mỗi tuổi có cả việc cho mình và việc cho cả nhà. Phần thứ hai thường bị bỏ qua, trong khi nó dạy con rằng mình là thành viên có ích của gia đình, không chỉ là người được phục vụ.
Vì sao việc nhà là một phần của trụ tự lập
Tự lập ở tuổi mầm non không chỉ là tự ăn, tự mặc. Nó là cảm giác "con làm được", một niềm tin vào năng lực của chính mình mà con xây qua hàng trăm lần thử. Câu nói thường được gắn với Maria Montessori, "giúp con tự làm", nói đúng điều ấy: người lớn không làm thay, cũng không bỏ mặc, mà chuẩn bị môi trường và chỉ cách để con làm.
Trong phương pháp Montessori, nhóm hoạt động gọi là cuộc sống thực hành gồm rót, lau, quét, gấp, chăm cây, những việc nhà được thu nhỏ cho vừa tay trẻ. Lý do không phải để trẻ giúp việc, mà vì những việc ấy có mục đích thật, có trình tự rõ, cần phối hợp tay mắt và cần tập trung. Một đứa trẻ ba tuổi rót nước từ bình nhỏ sang cốc mà không đổ đang luyện cùng lúc sự khéo tay, sự chú ý và khả năng kiềm chế.
Việc nhà còn nuôi một thứ mà lớp học khó làm thay: cảm giác thuộc về. Khi con xếp đũa cho cả nhà, con thấy bữa cơm có phần của mình. Khi con tưới cây mỗi sáng, cây ấy là cây của con. Những trải nghiệm ấy nối trụ tự lập với trụ kỹ năng sống và trụ cảm xúc, đúng như cách sáu trụ đan vào nhau trong cùng một hoạt động.
Sắp xếp nhà để con tự làm được
Lý do lớn nhất khiến con không tự làm ở nhà thường không nằm ở con, mà ở chỗ mọi thứ được sắp cho người lớn. Vài thay đổi nhỏ tạo khác biệt lớn:
- Móc treo thấp cho áo khoác, khẩu trang, ba lô của con, đặt gần cửa ra vào.
- Kệ giày thấp với chỗ cố định cho từng đôi của con.
- Ghế bậc vững cạnh bồn rửa tay và bồn rửa bát, để con với tới vòi nước.
- Bình nước nhỏ, cốc nhỏ để ở tầm tay con trong bếp, để con tự rót khi khát.
- Rổ đồ chơi có hình dán để con biết đồ nào về rổ nào, ít rổ, mỗi rổ một loại.
- Khăn lau nhỏ và chổi nhỏ để ở chỗ con lấy được, để khi đổ nước con tự lau.
- Ngăn quần áo của con ở tầng dưới tủ, ít lựa chọn mỗi ngày, để con tự chọn trong khung ba mẹ bày sẵn.
Không cần mua đồ mới. Một chiếc rổ nhựa, một cái móc dán tường, một chiếc ghế nhựa thấp đã đủ. Điều quan trọng là mỗi thứ có chỗ cố định, vì trẻ mầm non dựa nhiều vào thói quen và trật tự để tự làm.
Dạy một việc nhà theo kiểu cô giáo dạy ở lớp
Cô giáo mầm non thường dạy một việc mới bằng cách làm mẫu chậm, ít lời. Ba mẹ áp dụng được ngay với một việc như lau bàn:
- Chọn một việc và một lúc yên. Không dạy lúc vội đi làm hay lúc con đang mệt.
- Làm mẫu chậm, nói ít. Gấp khăn, lau từ trái sang phải, từng hàng, gom vụn vào tay. Động tác chậm hơn bình thường để con nhìn kịp.
- Mời con thử. "Giờ tới lượt con." Đứng cạnh, không cầm tay làm hộ trừ khi con xin.
- Chấp nhận kết quả chưa hoàn hảo. Bàn còn vụn, khăn còn ướt nhẹp. Không lau lại trước mặt con. Nếu cần, làm lại sau khi con đã đi chơi.
- Gọi tên điều con làm được. "Con lau hết phần bàn bên này rồi." Lời mô tả cụ thể giúp con thấy mình làm được gì, hơn là một lời khen chung.
- Lặp lại hằng ngày. Một việc được làm mỗi ngày ở cùng một lúc sẽ trở thành thói quen, và con bắt đầu tự làm không cần nhắc.
Ba mẹ thường bỏ cuộc ở bước bốn vì kết quả quá tệ. Nhưng mục đích của việc nhà ở tuổi này không phải là nhà sạch, mà là con học làm. Sạch hơn sẽ đến sau, khi tay con khéo hơn.
Những vướng mắc hay gặp
Con làm chậm quá, sáng nào cũng trễ. Đừng bắt đầu bằng những việc trong giờ cao điểm. Tập việc mới vào buổi tối hoặc cuối tuần. Khi con đã quen, dậy sớm hơn mười phút cho con tự mang giày, tự đeo ba lô. Mười phút ấy đổi lấy một đứa trẻ tự làm được sau vài tháng.
Ông bà hoặc người giúp việc làm hết cho con. Đây là chuyện rất thường gặp ở gia đình Việt. Ông bà thương cháu và muốn làm cho nhanh. Thay vì cấm, ba mẹ kể cho ông bà nghe con đã tự làm được những gì ở lớp, nhờ ông bà xem con làm một việc, và chọn một hai việc mà cả nhà thống nhất để con tự làm.
Con đòi tự làm cả những việc chưa an toàn. Đó là dấu hiệu tốt của ý muốn tự lập. Thay vì nói không, đưa một phiên bản an toàn hơn: con muốn cắt rau thì cho con xé rau, con muốn rót nước nóng thì cho con rót nước nguội. Những việc với dao, bếp, nước nóng, ổ điện vẫn cần người lớn quyết định và ở cạnh.
Con làm vài hôm rồi chán. Việc nhà có lúc hứng có lúc không, ngay cả với người lớn. Giữ việc nhỏ và cố định, làm cùng con thay vì giao rồi bỏ đi, và thỉnh thoảng đổi cách làm cho mới, như mở nhạc lúc dọn đồ chơi. Đừng biến việc chán thành cuộc chiến mỗi tối.
Nối việc nhà với nếp ở lớp: hỏi cô những gì
Cách nhanh nhất để biết con làm được gì là hỏi cô giáo. Cô thấy con mỗi ngày trong một môi trường được sắp cho trẻ tự làm, nên thường biết rõ con đã tự rót nước, tự cất khay, tự mặc áo khoác tới đâu. Một câu hỏi đơn giản như "ở lớp con tự làm được những việc gì mà ở nhà mình chưa cho con làm?" có khi mở ra cả một danh sách bất ngờ.
Ba mẹ cũng có thể hỏi cô dạy những việc ấy theo trình tự nào, dùng lời nhắc gì. Nếu ở lớp cô nói "cất giày vào nhà của giày", ở nhà dùng đúng câu ấy giúp con nhận ra việc quen. Nếu lớp có bài hát rửa tay, hát bài ấy ở bồn rửa tay nhà mình. Sự lặp lại giữa hai nơi giúp thói quen hình thành nhanh hơn.
Ngược lại, kể cho cô những việc con làm ở nhà. Một đứa trẻ tự tưới chậu cây ở ban công có thể được cô mời chăm góc cây của lớp. Khi con thấy người lớn ở hai nơi cùng biết và cùng tin vào khả năng của mình, con có thêm lý do để tiếp tục tự làm.
Có nên thưởng tiền hay bánh kẹo cho việc nhà?
Nhiều gia đình thử trả công cho con bằng tiền, kẹo hay sticker mỗi khi làm việc nhà. Cách này có thể làm con hăng hái vài ngày đầu, nhưng các nhà nghiên cứu về động lực đã cảnh báo từ lâu rằng phần thưởng bên ngoài, khi được đặt vào những việc vốn có lý do riêng, có thể làm trẻ hiểu sai lý do làm việc. Con bắt đầu hỏi "làm thì được gì" trước khi làm, và ngừng khi không còn phần thưởng.
Việc nhà của trẻ mầm non nên được giữ là việc mọi người trong nhà cùng làm vì nhà là của chung. Ba mẹ không được trả công khi nấu cơm, con cũng không cần được trả công khi xếp đũa. Điều con nhận được là lời cảm ơn thật, là được làm cùng người lớn, là thấy công sức của mình có ích. Đó là phần thưởng gắn liền với chính việc làm.
Tiền tiêu vặt, nếu gia đình muốn dạy con về tiền khi lớn hơn, là một chuyện khác và nên tách khỏi việc nhà thường ngày. Ở tuổi mầm non, điều cần nuôi là cảm giác "con làm được" và "con là một phần của gia đình". Hai cảm giác ấy theo con lâu hơn mọi chiếc sticker.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì bắt đầu cho con làm việc nhà?
Từ khi con bắt đầu đi vững và hiểu những lời nhờ đơn giản, khoảng mười tám tháng, con đã làm được việc như bỏ đồ vào rổ, đưa đồ cho người lớn. Trẻ nhỏ thường rất thích được giúp. Bắt đầu sớm khi con còn háo hức dễ hơn nhiều so với đợi con lớn rồi mới giao việc.
Con trai có cần làm việc nhà như con gái không?
Có. Việc nhà là kỹ năng sống của mọi người, không phân theo giới. Trẻ mầm non học vai trò giới từ những gì con thấy trong nhà. Khi cả ba và mẹ cùng làm việc nhà, cả con trai và con gái cùng được giao việc, con lớn lên với suy nghĩ rằng chăm sóc nhà cửa là việc của tất cả.
Con làm hỏng, làm vỡ đồ thì phản ứng thế nào?
Bình tĩnh, kiểm tra con có an toàn không, rồi cùng con dọn. Không mắng, vì sợ làm vỡ khiến con không dám thử nữa. Có thể dùng đồ thật nhưng ít rủi ro hơn như cốc nhựa, bát gỗ ở giai đoạn đầu, rồi chuyển dần sang đồ thật khi tay con khéo hơn.
Ở lớp con tự làm, về nhà lại đòi người lớn làm hộ, vì sao?
Rất thường gặp. Ở lớp có nếp chung, có bạn làm cùng, có cô chờ; ở nhà có người lớn sẵn lòng làm hộ và con cũng muốn được chăm sau một ngày dài. Ba mẹ không cần ép mọi việc, chỉ cần chọn vài việc cố định để con tự làm ở nhà như ở lớp, còn lại có thể làm cùng con.
Nên giao bao nhiêu việc cho trẻ mầm non mỗi ngày?
Không cần nhiều. Một hai việc cố định gắn với nhịp ngày, như cất giày khi về và xếp đũa trước bữa tối, đã đủ để thành nếp. Thêm việc khi con đã làm tốt những việc cũ và tỏ ra muốn làm thêm. Việc nhà nên là phần nhỏ, đều đặn của ngày, không phải danh sách dài.
Có nên làm bảng việc nhà có tranh cho con không?
Bảng tranh giúp trẻ chưa biết đọc nhớ trình tự việc cần làm, như chuẩn bị cặp buổi sáng. Nó hữu ích khi dùng như một lời nhắc, không phải bảng chấm điểm. Nếu bảng biến thành chỗ dán sao đổi quà, nó trở lại vấn đề phần thưởng bên ngoài đã nói ở trên.