Ở tuổi từ sáu tháng đến ba tuổi, bé học trước hết bằng giác quan: cầm, ngậm, lắc, nghe, nhìn theo, bò qua những mặt sàn khác nhau. Học bằng giác quan nghĩa là người lớn chuẩn bị những vật thật, an toàn, đa dạng về chất liệu, âm thanh, trọng lượng, nhiệt độ, rồi để bé tự khám phá và gọi tên điều bé đang làm. Không cần đồ chơi đắt tiền; một rổ đồ gia dụng chọn kỹ thường làm bé chú tâm lâu hơn món đồ chơi phát nhạc.
Điều khó nhất ở tuổi này là cân giữa tò mò và an toàn: bé đưa mọi thứ lên miệng, và đó là hành vi bình thường. Bài viết đi qua lý do vì sao bé học như vậy, các giác quan mà người lớn hay quên, cách làm giỏ kho báu, gợi ý theo từng mốc tuổi và danh sách những vật không để trong tầm tay bé.
Vì sao bé dưới ba tuổi học bằng tay và miệng trước
Ở những năm đầu, miệng là một trong những vùng cảm nhận nhạy nhất của cơ thể. Khi bé ngậm một chiếc thìa gỗ rồi một chiếc thìa inox, bé đang so độ cứng, độ lạnh, hình dạng, vị. Đó là một kiểu thu thập thông tin, không phải thói xấu cần cấm. Cùng lúc, bé học về nguyên nhân và kết quả: lắc thì kêu, buông thì rơi, đập vào nhau thì phát ra tiếng khác nhau.
Jean Piaget gọi giai đoạn từ lúc sinh đến khoảng hai tuổi là giai đoạn cảm giác và vận động, khi trẻ xây hiểu biết qua hành động lên đồ vật. Một mốc quen thuộc của giai đoạn này là khái niệm vật tồn tại: khoảng nửa sau năm đầu, bé bắt đầu tìm một món đồ vừa bị che đi, thay vì quên ngay. Trò ú òa, giấu đồ dưới khăn, hộp có nắp đều chạm vào đúng năng lực đang lớn này.
Hệ quả cho người lớn là: lời giảng giải chưa có nhiều tác dụng, nhưng lời gọi tên đi kèm hành động thì có. Khi cô nói "cái khăn mềm", "cái bát lạnh" đúng lúc bé đang cầm, bé ghép từ với cảm giác. Ở lớp song ngữ, đây cũng là lúc từ ngữ ở cả hai ngôn ngữ dễ bám vào nhất, vì nó gắn với một vật đang ở trong tay.
Không chỉ năm giác quan: những giác quan người lớn hay quên
Xúc giác. Mềm, cứng, nhám, trơn, ướt, khô, nóng, lạnh. Đây là giác quan bé dùng nhiều nhất khi chơi với vật thật, và là lý do nên trộn nhiều chất liệu: gỗ, vải, kim loại, mây tre, giấy.
Thị giác. Bé sơ sinh nhìn rõ nhất ở khoảng cách gần, thích độ tương phản cao; sau vài tháng, bé phân biệt màu tốt hơn và nhìn theo vật chuyển động. Ánh sáng tự nhiên qua lá cây, bóng in trên tường là đồ chơi thị giác không tốn đồng nào.
Thính giác. Tiếng lạch cạch của hộp hạt kín nắp, tiếng nước rót, tiếng cô hát nhỏ. Bé cần cả âm thanh lẫn khoảng yên; một lớp ồn liên tục làm bé khó tập trung nghe.
Vị giác và khứu giác. Ở tuổi ăn dặm, mỗi bữa là một buổi học vị. Mùi lá chanh, lá dứa, vỏ cam vò nhẹ trong tay cô cho bé ngửi là trải nghiệm đơn giản mà rất rõ.
Giác quan tiền đình. Cảm nhận thăng bằng và chuyển động, nằm ở tai trong. Được bế đung đưa, lăn trên thảm, bò lên dốc thấp, đi trên mặt không phẳng đều nuôi giác quan này. Bé thiếu cơ hội vận động thường vụng về hơn khi tập đi.
Cảm thụ bản thể. Cảm nhận vị trí tay chân mà không cần nhìn, nhờ thụ thể trong cơ và khớp. Đẩy, kéo, bê vật hơi nặng, chui qua ống, đều giúp bé biết cơ thể mình đang ở đâu và dùng bao nhiêu lực.
Giỏ kho báu: một cách chơi giác quan đơn giản mà sâu
Giỏ kho báu là cách chơi do Elinor Goldschmied, nhà giáo dục người Anh, phát triển cho trẻ đã ngồi vững nhưng chưa biết đi, thường từ khoảng sáu đến mười tháng tuổi. Một chiếc giỏ thấp, chắc, đựng vài chục đồ vật bằng chất liệu tự nhiên và đồ gia dụng: thìa gỗ, chổi nhỏ lông mềm, vòng gỗ, bát kim loại nhỏ, quả thông to, chùm chìa khoá lớn, miếng vải lụa, miếng da, quả chanh. Hầu như không có đồ nhựa.
Bé ngồi cạnh giỏ và tự chọn. Người lớn ngồi gần, yên lặng, chú ý, không đưa đồ, không hướng dẫn. Điều này nghe lạ với nhiều phụ huynh, nhưng mục đích là để bé tự quyết định cầm gì, cầm bao lâu, so cái này với cái kia. Bé có thể mải mê một món rất lâu. Sự có mặt yên tĩnh của người lớn là chỗ dựa để bé dám khám phá.
Khi bé đã biết đi, Goldschmied đề xuất một dạng tiếp theo gọi là chơi tìm tòi: nhiều hộp, ống, nắp, dây xích lớn, cho bé bỏ vào, lấy ra, xếp chồng, lăn. Ở tuổi này bé mê việc đổ đầy rồi đổ ra, đó là lúc bé đang thử về chứa đựng, về to nhỏ, về rơi. Cả hai cách chơi đều cần người lớn kiểm đồ vật thường xuyên: vật sứt mẻ, dây tưa, nắp lỏng phải loại ngay.
Chơi giác quan theo từng mốc tuổi
Mốc tuổi dưới đây chỉ để tham khảo, mỗi bé có nhịp riêng. Chọn theo việc bé đang làm được, không theo số tháng.
| Mốc | Bé đang làm được | Gợi ý chơi | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Khoảng 6–9 tháng | Ngồi có hoặc không cần đỡ, chuyền đồ qua tay, đưa lên miệng | Giỏ kho báu, khăn vải nhiều chất liệu, bát kim loại gõ thìa gỗ | Mọi vật phải lớn hơn miệng bé, lau sạch, không sơn bong |
| Khoảng 9–12 tháng | Bò, vịn đứng, nhặt bằng hai ngón, tìm đồ bị giấu | Giấu đồ dưới khăn, hộp có nắp mở được, bò qua gối, đệm, thảm khác nhau | Lối bò không có góc cạnh, ổ điện, dây |
| Khoảng 12–18 tháng | Tập đi, đổ ra bỏ vào, ném | Rổ và hộp để đổ đầy, chai kín nắp đựng hạt, chậu nước nông có người ngồi cạnh | Nước dù nông cũng phải có người lớn sát bên |
| Khoảng 18–24 tháng | Đi vững, leo bậc thấp, bắt chước việc người lớn | Rót nước giữa hai ca, chơi cát ẩm, xúc hạt to bằng muỗng, lau bàn | Hạt và vật nhỏ chỉ dùng khi bé đã thôi đưa đồ lên miệng, có người giám sát |
| Khoảng 2–3 tuổi | Chạy, nhảy, nói câu ngắn, gọi tên cảm giác | Bột nặn tự làm, chơi màu bằng tay, túi sờ đoán đồ vật, đi chân trần trên cỏ | Dị ứng da với bột, màu; rửa tay sau khi chơi |
Phần lớn hoạt động trong bảng làm được bằng đồ sẵn trong bếp. Thứ quý nhất không phải món đồ mà là thời gian không bị ngắt: bé cần được ở với một hoạt động đủ lâu thay vì người lớn đổi trò liên tục vì sợ bé chán.
An toàn: những vật không để trong tầm tay bé
Học bằng giác quan chỉ có ý nghĩa khi an toàn đi trước. Với trẻ dưới ba tuổi, những nhóm vật sau cần loại khỏi khu chơi hoặc chỉ dùng khi người lớn cầm:
- Vật nhỏ lọt ống thử. Tiêu chuẩn đồ chơi của Hoa Kỳ dùng một ống thử đường kính khoảng 3,2 cm để xác định "chi tiết nhỏ" có nguy cơ hóc với trẻ dưới ba tuổi. Ở nhà, nhiều người dùng lõi cuộn giấy vệ sinh để thử nhanh; lõi này rộng hơn ống thử một chút nên là phép thử thận trọng: vật nào lọt qua thì không cho bé cầm.
- Pin cúc áo và nam châm nhỏ. Nuốt phải có thể gây tổn thương nghiêm trọng trong thời gian ngắn. Kiểm đồ chơi có nắp pin vặn vít chắc.
- Hạt khô, hạt đậu, hạt nhựa, bóng nước nở. Hạt dễ hóc hoặc chui vào mũi, tai; hạt nở trong nước rất nguy hiểm nếu nuốt.
- Dây và dải dài. Dây dài hơn khoảng một gang tay có nguy cơ quấn cổ, nhất là khi bé chơi một mình hoặc gần nôi.
- Túi ni lông, bóng bay. Mảnh bóng bay vỡ là một trong những nguyên nhân gây ngạt hay được cảnh báo ở trẻ nhỏ.
- Nước không có người lớn sát bên. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở chậu chỉ vài phân nước. Chơi nước là chơi có người ngồi cạnh, không phải người đứng trông từ xa.
Ở lớp nhà trẻ, ba mẹ có thể hỏi cô cách lớp kiểm đồ chơi giác quan: ai kiểm, bao lâu một lần, vật sứt mẻ xử lý thế nào. Một lớp tổ chức tốt có câu trả lời cụ thể cho câu hỏi này.
Khi bé né một cảm giác: đừng vội ép
Có bé rụt tay khỏi cát ướt, khóc khi chân chạm cỏ, nhăn mặt với bột nặn. Đa số trường hợp đây chỉ là chuyện làm quen: bé cần xem người khác làm trước, cần chạm bằng một ngón tay, cần một chiếc thìa làm trung gian. Ép bé nhúng cả hai tay vào chậu thường phản tác dụng; bé sẽ né lâu hơn. Để bé đứng cạnh nhìn bạn chơi, đưa bé một dụng cụ, cho bé rút tay ra bất kỳ lúc nào, sau vài lần đa số bé tự tiến lại gần.
Ngược lại, cũng có bé tìm kiếm cảm giác mạnh: thích va đập, xoay vòng, cắn đồ cứng. Lớp có thể đáp ứng bằng hoạt động vận động có kiểm soát như đẩy xe, bê gối, nhảy trên đệm. Cả bé né lẫn bé tìm đều đang cho người lớn biết hệ thần kinh của bé xử lý cảm giác theo cách riêng.
Nếu phản ứng của bé mạnh và kéo dài, ảnh hưởng tới ăn, ngủ, mặc quần áo, vui chơi hằng ngày, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi để được đánh giá. Phần can thiệp sớm nằm ngoài phạm vi bài này; điều cần nhớ là quan sát và kể lại cụ thể cho bác sĩ, thay vì tự gắn nhãn cho con.
Một buổi khám phá giác quan ở lớp nhà trẻ trông thế nào
Ví dụ giả định một buổi sáng ở lớp mười tám tháng đến hai tuổi. Cô trải một tấm thảm lớn ngoài hiên, đặt ba khay nông: khay cát ẩm, khay nước ấm vừa có vài chiếc cốc, khay lá và cánh hoa vừa nhặt. Mỗi khay có một cô ngồi sát. Các bé được tự đi lại giữa ba khay, ở lâu chỗ mình thích. Không có giờ đổi khay bằng chuông.
Trong lúc bé chơi, cô gọi tên những gì bé đang làm bằng câu ngắn: "Con đổ nước, nước chảy ra", "Lá này giòn, nghe rắc rắc". Ở lớp song ngữ, cô nhắc lại một hai từ bằng ngôn ngữ thứ hai, nhưng không biến buổi chơi thành bài học từ vựng. Bé nào muốn đứng ngoài nhìn thì được nhìn.
Sau chừng hai mươi đến ba mươi phút, tuỳ sức chú ý của nhóm, cô báo trước "sắp dọn rồi", cho bé cùng đổ cát lại, lau tay, thay áo nếu ướt. Việc dọn cũng là một phần trải nghiệm: bé học rằng mọi thứ có chỗ của nó. Cuối ngày, cô ghi vài dòng về từng bé: bé A ở khay nước lâu nhất, bé B lần đầu chịu sờ cát. Những dòng như vậy, gửi về cho ba mẹ, có giá trị hơn mười tấm ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Bé cứ đưa mọi thứ lên miệng, có nên tập cho bé bỏ thói quen này không?
Ở tuổi dưới hai, ngậm đồ là cách bé tìm hiểu đồ vật, nên không cần tập bỏ mà cần chọn đồ an toàn để bé ngậm. Thói quen này thường giảm dần khi bé có thêm cách khám phá khác bằng tay, mắt và lời nói.
Đồ chơi phát nhạc, có đèn có phải là đồ chơi giác quan tốt không?
Chúng kích thích mạnh nhưng thường chỉ có một cách chơi: bấm thì kêu. Vật thật như hộp, thìa, vải cho bé nhiều cách khám phá hơn và để bé tự tạo ra âm thanh. Không cần bỏ hẳn đồ chơi điện tử, chỉ nên để chúng là phần nhỏ.
Chơi bột, chơi màu với bé dưới hai tuổi có an toàn không?
Có thể an toàn nếu dùng nguyên liệu ăn được như bột mì, bột gạo, màu thực phẩm, và có người lớn ngồi cạnh. Cần biết trước bé có dị ứng lúa mì hay không. Màu và bột dành cho trẻ lớn thường không phù hợp vì bé còn ngậm.
Bao lâu thì nên đổi đồ trong giỏ kho báu?
Không cần đổi cả giỏ thường xuyên. Mỗi tuần thay vài món để giữ sự mới mẻ, giữ lại những món bé đang thích. Kiểm từng món mỗi lần dùng, loại ngay vật bị nứt, tưa hoặc bẩn khó lau.
Ở lớp có nhiều bé, cô có đủ sức trông khi cho chơi nước, chơi cát không?
Đây là câu nên hỏi trực tiếp nhà trường. Lớp tổ chức tốt thường chia nhóm nhỏ, mỗi khay có người lớn ngồi sát, và chỉ mở hoạt động nước khi đủ người. Nếu lớp không đủ người cho việc đó, việc không tổ chức là đúng.
Con hai tuổi rưỡi chưa thích chơi giác quan, có sao không?
Không phải bé nào cũng thích cùng một loại hoạt động. Có bé thích vận động, có bé thích xem sách, có bé cần thời gian làm quen chất liệu mới. Nếu bé né nhiều cảm giác hằng ngày và ảnh hưởng tới sinh hoạt, hãy kể lại cụ thể với bác sĩ nhi.