Con học kỹ năng sống nhanh và vững hơn khi những quy ước quan trọng được giữ giống nhau ở lớp và ở nhà: cùng một lời nhắc, cùng một kỳ vọng về việc con tự làm, cùng một cách xử lý khi con làm sai. Không cần hai nơi giống hệt; chỉ cần thống nhất vài điều cốt lõi như tự phục vụ, chờ lượt, xin lỗi và sửa sai, giữ an toàn, rồi để những chuyện khác được khác theo nếp mỗi nhà.
Nhiều ba mẹ nghe cô kể con ở lớp tự xúc cơm, tự cất giày, biết nói "con xin lỗi" và chờ bạn chơi xong, rồi về nhà thì không thấy những điều ấy đâu. Khoảng cách ấy không có nghĩa con giả vờ ở lớp. Nó cho thấy kỹ năng sống ở tuổi này còn gắn chặt với bối cảnh. Bài dưới đây chỉ ra nên thống nhất những gì, hỏi cô những câu gì, và làm sao để cả nhà, kể cả ông bà, cùng đi một hướng.
Vì sao sự nhất quán giữa hai nơi có ý nghĩa
Nhà tâm lý học Urie Bronfenbrenner, trong cuốn sách năm 1979 về sinh thái học của sự phát triển con người, mô tả đứa trẻ lớn lên giữa nhiều lớp môi trường lồng vào nhau. Gia đình và lớp học là hai môi trường gần nhất, và mối liên hệ giữa chúng, cách hai nơi trò chuyện, hiểu và hỗ trợ nhau, tự nó là một phần môi trường của trẻ. Khi hai nơi đi cùng hướng, trẻ có một thế giới mạch lạc hơn để học.
Với trẻ mầm non, điều này rất cụ thể. Kỹ năng sống ở tuổi ba bốn chưa thành phẩm chất bên trong; nó còn là thói quen gắn với lời nhắc, với chỗ để đồ, với phản ứng của người lớn. Ở lớp, cô nói "giày về nhà của giày" và con cất giày. Ở nhà không ai nói câu ấy, giày nằm giữa phòng. Con không quên kỹ năng, con chỉ không thấy tín hiệu quen để bật nó lên.
Sự lệch lớn giữa hai nơi cũng gửi đi một thông điệp ngầm. Nếu ở lớp con phải tự làm mà ở nhà luôn có người làm hộ, con dễ hiểu rằng tự làm chỉ là luật của trường. Nếu ở lớp xin lỗi là để sửa sai mà ở nhà xin lỗi là để khỏi bị phạt, con học hai nghĩa khác nhau cho cùng một câu. Thống nhất vài điều cốt lõi giúp con hiểu rằng những kỹ năng ấy là của chính mình, đi theo mình ở mọi nơi.
Những quy ước nên thống nhất trước tiên
Không phải mọi chuyện đều cần giống nhau. Bảng dưới đây gợi ý những nhóm quy ước có tác động lớn nhất tới trụ kỹ năng sống, kèm cách lớp thường làm và cách đưa về nhà:
| Nhóm quy ước | Ở lớp thường thấy | Đưa về nhà thế nào |
|---|---|---|
| Tự phục vụ | Con tự xúc ăn, tự cất cặp, tự đi giày dép, tự rửa tay theo các bước | Chọn hai ba việc giống ở lớp và để con tự làm, sắp đồ trong tầm với |
| Chờ lượt và chia sẻ | Đồ chơi có lượt, dùng đồng hồ cát hay một bài hát ngắn để báo hết lượt | Khi anh em giành đồ, dùng cùng cách báo lượt, không ép nhường ngay |
| Xin lỗi và sửa sai | Cô giúp con nhìn bạn, nói xin lỗi và làm một việc sửa lại như lấy khăn lau | Ở nhà cũng kèm việc sửa, không bắt xin lỗi suông để xong chuyện |
| Gọi tên cảm xúc | Cô gọi tên cảm xúc của con, có góc hay cách làm dịu | Dùng cùng những từ chỉ cảm xúc, cùng một hai cách làm dịu |
| Giữ an toàn | Luật đi trong lớp, không leo lên kệ, không ném đồ cứng | Cùng một câu luật ngắn cho cùng một hành vi ở nhà |
| Chào hỏi và cảm ơn | Chào cô, chào bạn, cảm ơn khi nhận đồ | Người lớn làm mẫu, nhắc nhẹ, không ép chào khi con đang ngại |
Bắt đầu với một hai dòng trong bảng, không phải cả bảng. Khi một quy ước đã chạy ở nhà, con thường tự kéo theo những quy ước khác, vì con quen với ý rằng điều học ở lớp cũng dùng được ở nhà.
Điều được phép khác giữa lớp và nhà
Nhịp độ và độ linh hoạt. Lớp có lịch chặt vì có nhiều trẻ. Nhà có thể linh hoạt hơn: ngủ trưa cuối tuần muộn một chút, ăn tối có hôm trễ. Trẻ hiểu được rằng mỗi nơi có nhịp riêng, miễn những thứ cốt lõi không đổi.
Mức độ được chiều. Ở nhà, con được ôm nhiều hơn, được bế khi mệt, được làm nũng một chút. Đó là phần của gia đình và không làm hỏng kỹ năng tự lập. Điều cần giữ chỉ là con không bị làm hộ những việc con đã làm được.
Ngôn ngữ trong nhà. Lớp song ngữ dùng hai thứ tiếng, nhà có thể chỉ dùng tiếng Việt hoặc thêm tiếng của ông bà. Ba mẹ không cần nói tiếng Anh ở nhà để "thống nhất" với lớp. Quy ước về hành vi quan trọng hơn ngôn ngữ dùng để nói.
Truyền thống và nếp riêng. Cách mỗi nhà chào ông bà, cách ăn cơm, lễ Tết, những nếp nhà riêng không cần giống lớp. Trẻ học được rằng mỗi gia đình có văn hoá riêng, một bài học về sự khác biệt.
Đồ chơi và thời gian chơi. Ở nhà có thể có đồ chơi lớp không có và ngược lại. Không cần thống nhất đồ chơi, chỉ cần thống nhất cách giữ đồ chơi, như ai lấy ra thì cất vào.
Hỏi cô những câu gì để biết lớp đang làm thế nào
Ba mẹ thường có vài phút ngắn lúc đón hoặc một buổi gặp phụ huynh. Những câu hỏi dưới đây giúp biết đúng điều cần, không làm cô thấy bị kiểm tra:
- "Ở lớp con tự làm được những việc gì mà ở nhà mình chưa cho con làm?" Câu này thường mở ra những điều ba mẹ không ngờ.
- "Khi con giành đồ chơi với bạn, cô thường nói gì?" Biết câu cô dùng để ở nhà dùng cùng câu.
- "Khi con làm sai, như làm đổ nước hay xô bạn, lớp xử lý theo các bước nào?" Để ở nhà không đi ngược lại.
- "Con dịu lại bằng cách nào khi buồn hay giận ở lớp?" Có thể có một cách mà ở nhà chưa thử.
- "Có bài hát hay câu nhắc nào lớp dùng cho các việc như rửa tay, dọn đồ không?" Những câu nhỏ ấy là cầu nối rất hiệu quả.
- "Ở nhà gia đình đang làm thế này, cô thấy có nên điều chỉnh gì không?" Câu này cho cô cơ hội góp ý mà không phải mở lời trước.
Không cần hỏi hết trong một lần. Chọn một câu mỗi tuần. Ghi lại câu trả lời, nhất là những câu nhắc cụ thể của cô, để cả nhà cùng dùng. Nếu trường có sổ liên lạc hay kênh trao đổi, đó cũng là chỗ để hỏi những câu này.
Một tình huống, hai cách đáp: ví dụ làm đổ nước
Để thấy sự nhất quán quan trọng thế nào, thử nhìn một tình huống rất nhỏ. Con bốn tuổi tự rót nước và làm đổ ra bàn. Ở lớp, cô bình thản nói "nước đổ rồi, khăn lau ở đâu nhỉ?", con lấy khăn lau, cô giúp phần còn lại, rồi con rót lại. Con học được rằng làm đổ là chuyện xảy ra, và mình có cách sửa.
Ở nhà, cùng tình huống ấy có thể diễn ra khác: người lớn kêu lên "trời ơi, đã bảo để mẹ rót", vội lau hết, và từ đó không cho con rót nữa. Không ai có ý xấu, chỉ là vội và sợ bẩn. Nhưng con nhận về hai bài học ngược nhau: ở lớp, sai thì sửa; ở nhà, sai thì bị lấy mất việc. Lặp lại nhiều lần, con có thể rụt rè hơn khi thử việc mới, hoặc chỉ dám tự làm ở nơi có cô.
Thống nhất ở đây không đòi ba mẹ phải luôn bình tĩnh như cô giáo. Chỉ cần thống nhất một điều: khi con làm đổ, con được tham gia sửa. Một chiếc khăn nhỏ để ở chỗ con với tới, một câu "mình lau nào" là đủ. Đó chính là trụ kỹ năng sống ở dạng cụ thể nhất: biết nhận lỗi bằng việc làm, không bằng sự sợ hãi.
Ông bà, người giúp việc và những người cùng chăm con
Ở nhiều gia đình Việt, người ở với con nhiều nhất sau giờ học không phải ba mẹ mà là ông bà hoặc người giúp việc. Muốn quy ước giữa lớp và nhà được giữ, những người này cần cùng biết và cùng đồng ý. Đây thường là phần khó nhất, vì mỗi thế hệ có cách thương con khác nhau, và ông bà có kinh nghiệm nuôi con của riêng mình.
Cách dễ được đón nhận hơn cả là kể chứ không dạy. Thay vì nói "ông bà đừng đút cho cháu nữa", ba mẹ kể "ở lớp cô kể cháu tự xúc hết bát cơm rồi đấy", hoặc mời ông bà xem đoạn ảnh cô gửi cảnh con tự ăn. Khi thấy cháu làm được, phần lớn ông bà tự lùi lại. Ba mẹ cũng nên chọn một hai việc thống nhất với ông bà trước, không đưa ra cả danh sách.
Với người giúp việc, việc trao đổi rõ ràng hơn: ghi lại những việc con tự làm, câu nhắc cô dùng, cách xử lý khi con cáu. Người giúp việc thường muốn làm hộ cho nhanh và cho con khỏi khóc; được giải thích lý do và được ghi nhận khi để con tự làm, họ thường hợp tác tốt. Sự nhất quán giữa những người lớn trong nhà quan trọng không kém sự nhất quán giữa nhà và lớp.
Nối hai chiều: kể cho cô về con ở nhà
Thống nhất quy ước không chỉ là đưa luật của lớp về nhà. Cô giáo cũng cần biết con ở nhà thế nào để hiểu con hơn. Một đứa trẻ ở nhà rất tự tin khi tưới cây nhưng ở lớp lại rụt rè có thể được cô mời chăm góc cây. Một đứa trẻ vừa có em bé có thể cần cô kiên nhẫn hơn trong vài tuần.
Những điều nên kể cho cô gồm thay đổi lớn trong nhà như chuyển nhà, có em, người thân đi xa; những việc con mới làm được ở nhà; những điều con kể về lớp làm ba mẹ băn khoăn; và cách con thường dịu lại khi buồn. Kể ngắn, cụ thể, không cần dài dòng. Một dòng tin nhắn "tối qua cháu ngủ muộn vì có khách" cũng giúp cô hiểu vì sao con mệt hôm nay.
Khi hai bên cùng chia sẻ, con được nhìn bằng hai cặp mắt chứ không phải hai cặp mắt nhìn hai đứa trẻ khác nhau. Đó là ý nghĩa thật của việc nối chương trình về nhà: không phải biến nhà thành lớp học, mà làm cho ngày của con, từ lúc đến lớp tới lúc ngủ, là một ngày liền mạch.
Câu hỏi thường gặp
Ở lớp dùng sticker khen thưởng, ở nhà có cần dùng theo không?
Không bắt buộc. Nhiều phương pháp mầm non hiện nay dè dặt với phần thưởng bên ngoài như sticker, và ở nhà cũng không cần thêm. Điều nên thống nhất là cách ghi nhận cụ thể việc con làm được, như "con tự cất giày rồi", thay vì một hệ thống phần thưởng riêng.
Nếu không đồng ý với một quy ước của lớp thì sao?
Nên hỏi cô lý do trước, vì nhiều quy ước có căn cứ mà ba mẹ chưa biết. Nếu vẫn thấy không hợp, trao đổi bình tĩnh với cô hoặc ban giám hiệu, nói rõ băn khoăn của gia đình. Tránh nói trước mặt con rằng luật của cô là sai, vì con sẽ bị kẹt giữa hai người lớn.
Con ở lớp tự làm, về nhà nói "con không làm được", có nên ép không?
Không nên ép, nhưng cũng không làm hộ toàn bộ. Ba mẹ thử nói "ở lớp con làm được đấy, mình thử cùng nhau nhé" và giúp phần đầu để con làm phần cuối. Trẻ thường mệt và muốn được chăm sau ngày học. Giữ một vài việc cố định để con tự làm, còn lại linh hoạt.
Cả nhà mỗi người một kiểu, bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng một quy ước dễ đồng ý nhất, như ai lấy đồ chơi ra thì cất vào, hoặc giày để đúng chỗ khi về. Cả nhà dùng cùng một câu nhắc trong vài tuần. Khi thấy hiệu quả, việc thống nhất những điều khác thường dễ hơn vì mọi người đã thấy lợi ích.
Có nên xin cô kế hoạch tuần để làm theo ở nhà không?
Biết kế hoạch tuần giúp ba mẹ trò chuyện với con về chủ đề lớp đang theo, nhưng không cần làm lại bài của cô ở nhà. Kế hoạch tuần là cái móc để hỏi chuyện và chọn sách, trò chơi cùng chủ đề. Còn về kỹ năng sống, những câu nhắc và cách xử lý của cô hữu ích hơn.
Con đi học ở hai nơi, như lớp chính và lớp năng khiếu, quy ước khác nhau thì sao?
Trẻ mầm non thích nghi được với vài bối cảnh khác nhau nếu những điều cốt lõi như an toàn, tôn trọng bạn và tự phục vụ vẫn giống nhau. Ba mẹ có thể giúp con bằng cách nói trước "ở lớp này mình làm thế này" và giữ những quy ước ở nhà ổn định.