Vận động sáng tạo theo nhạc là hoạt động trong đó trẻ tự tìm cách dùng cơ thể để đáp lại âm nhạc, một hình ảnh hay một câu chuyện: bay như chiếc lá, đi nặng như con voi, tan chảy như cây kem, dừng sững khi nhạc tắt. Khác với lớp nhảy theo bài, ở đây không có động tác mẫu để chép và không có tiết mục để diễn. Giá trị nằm ở việc trẻ khám phá cơ thể mình di chuyển được những cách nào, kiểm soát được nó tới đâu, và diễn đạt ý tưởng bằng chuyển động.
Vận động là một kênh biểu đạt trong trụ cột nghệ thuật của chương trình Global Nexus, nối giữa âm nhạc, kịch và phát triển thể chất. Bài dưới giải thích bốn yếu tố của chuyển động mà giáo viên hay dùng để gợi ý, những lợi ích có cơ sở và những điều không nên hứa, một buổi mẫu, cách giúp trẻ nhút nhát, và chuyện an toàn.
Bốn yếu tố của chuyển động: khung để gợi ý cho trẻ
Nhiều chương trình múa cho trẻ dựa vào cách phân tích chuyển động của Rudolf Laban, nhà lý thuyết múa gốc Hungary hoạt động ở châu Âu đầu thế kỷ hai mươi. Laban chia chuyển động thành các yếu tố mà người dạy có thể thay đổi từng cái một. Bảng dưới là một bản đơn giản hoá cho lớp mầm non.
| Yếu tố | Câu hỏi đặt ra | Gợi ý cho trẻ |
|---|---|---|
| Cơ thể | Bộ phận nào chuyển động? Cơ thể thành hình gì? | “Chỉ cho khuỷu tay nhảy thôi”, “làm mình thật tròn, rồi thật dài” |
| Không gian | Di chuyển ở đâu, cao hay thấp, thẳng hay vòng? | “Đi thật thấp như con mèo rình”, “vẽ một vòng tròn bằng chân” |
| Sức và nhịp | Nhanh hay chậm, mạnh hay nhẹ, liền hay giật? | “Bước nặng như con voi”, “bay nhẹ như cọng lông” |
| Quan hệ | Chuyển động với ai, với vật gì? | “Làm cái gương của bạn”, “đi quanh chiếc khăn mà không chạm vào” |
Khung này giúp người lớn đưa ra những gợi ý cụ thể mà không cần làm mẫu. Thay vì nói “nhảy như cô”, giáo viên đổi một yếu tố, và trẻ tự tìm lời giải bằng cơ thể. Hai mươi trẻ sẽ có hai mươi cách “đi như chiếc lá rơi”, và mỗi cách đều đúng.
Trẻ được gì từ vận động sáng tạo: phần có cơ sở
Vận động thô và sự cân bằng. Chạy, nhảy, xoay, bò, đứng một chân, dừng đột ngột đều là các kỹ năng vận động thô. Tổ chức Y tế Thế giới, trong khuyến nghị năm 2019 cho trẻ dưới năm tuổi, đề nghị trẻ ba, bốn tuổi có ít nhất 180 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, trong đó ít nhất 60 phút ở cường độ vừa đến mạnh. Vận động theo nhạc là một trong những cách trẻ tích luỹ thời gian đó trong nhà khi trời mưa hoặc nắng gắt.
Cảm nhận về cơ thể và không gian. Khi được yêu cầu “chỉ cho vai chuyển động” hay “đi giữa hai bạn mà không chạm”, trẻ phải chú ý đến vị trí cơ thể mình so với vật và người khác. Cảm nhận này giúp trẻ vụng về ít va chạm hơn và tự tin hơn khi chơi đông.
Kiểm soát bản thân. Trò dừng hình khi nhạc tắt, đi chậm khi nhạc chậm, buộc trẻ hãm lại một chuyển động đang hứng. Các nhà nghiên cứu về khả năng tự điều chỉnh ở trẻ mẫu giáo, như nhóm của Megan McClelland, dùng chính những trò kiểu “nghe lệnh rồi làm ngược lại” để đo kỹ năng này. Đo được không có nghĩa là luyện trò chơi sẽ chắc chắn tăng kỹ năng, nhưng trò chơi tạo dịp tập dượt tự nhiên.
Từ vựng gắn với cảm giác. Nhanh, chậm, cao, thấp, nặng, nhẹ, xoay, trượt: trẻ học các từ này bằng cơ thể, ở cả hai thứ tiếng nếu lớp song ngữ. Từ đi cùng cảm giác thường được nhớ lâu hơn từ học qua tranh.
Một buổi vận động sáng tạo mẫu
Khung dưới đây mô tả một buổi chừng hai mươi phút cho nhóm ba đến năm tuổi, chủ đề “lá cây”. Đây là ví dụ để ba mẹ hình dung, không phải giáo án chuẩn.
- Khởi động. Cả nhóm đứng thành vòng, đánh thức từng bộ phận: lắc đầu ngón tay, xoay cổ tay, nhún gối, theo nhịp vỗ tay chậm rồi nhanh.
- Gợi ý hình ảnh. Cô đưa cho trẻ xem một chiếc lá khô, thả nó rơi. Trẻ nói lá rơi thế nào: chao, xoay, nhẹ, chậm.
- Khám phá. Bật một đoạn nhạc chậm, trẻ làm chiếc lá rơi. Cô đổi gợi ý: gió nhẹ, gió mạnh, lá rơi xuống nước, lá bị giẫm lên.
- Đổi yếu tố. Thêm khăn lụa mỏng để trẻ thấy đường đi của tay. Thử làm lá ở thật thấp, thật cao, đi cùng một bạn như hai chiếc lá bay chung.
- Dừng hình. Nhạc tắt, mọi chiếc lá nằm yên. Nhạc lên, lá bay tiếp. Lặp vài lần.
- Thả lỏng. Trẻ nằm xuống làm lá trên mặt đất, thở chậm, nghe nhạc nhẹ.
- Kể lại. Ai muốn thì kể mình là chiếc lá như thế nào, hoặc chỉ cho bạn một cách bay mình thích.
Buổi học không có đoạn nào trẻ phải nhớ động tác. Người lớn đổi gợi ý, trẻ tự giải. Cũng có những trẻ chỉ làm một kiểu suốt buổi; đó vẫn là tham gia. Theo thời gian, khi trẻ quen với các yếu tố, vốn chuyển động của trẻ rộng ra rõ.
Khác lớp nhảy theo bài ở chỗ nào
Lớp nhảy theo bài, dù là múa thiếu nhi, nhảy hiện đại hay các lớp năng khiếu, thường có mục tiêu là học một chuỗi động tác cố định và biểu diễn nó cho đúng, cho đều. Đó là một kỹ năng có giá trị, nhất là khi trẻ lớn hơn và có hứng thú. Nhưng ở tuổi mầm non, nếu phần lớn thời gian vận động theo nhạc dành để tập một tiết mục cho buổi văn nghệ, trẻ học được chủ yếu là bắt chước và nhớ thứ tự, ít được khám phá.
Vận động sáng tạo đặt câu hỏi ngược lại: không phải “làm sao cho giống” mà là “mình có thể chuyển động theo những cách nào”. Không ai đứng sai chỗ, không có động tác hỏng. Trẻ vụng về không bị bỏ lại phía sau hàng, trẻ nhút nhát có thể chuyển động nhỏ ở góc của mình mà vẫn đang làm đúng.
Hai cách làm không loại trừ nhau. Một lớp mầm non có thể có cả buổi vận động sáng tạo hằng tuần và một bài múa đơn giản cho ngày hội. Điều ba mẹ nên để ý là tỉ lệ: nếu hằng tuần trẻ chủ yếu tập đội hình cho một buổi biểu diễn mấy tháng sau, đó là dấu hiệu chương trình đang nghiêng về sản phẩm. Những ai muốn con học múa bài bản có thể tìm lớp năng khiếu riêng khi con đủ tuổi và muốn.
Kể chuyện bằng cơ thể và trò chơi dân gian có vận động
Vận động sáng tạo hay được nối với giờ kể chuyện. Sau khi nghe một câu chuyện, ví dụ chuyện hạt mầm nảy thành cây, cả nhóm cùng “diễn” bằng cơ thể: cuộn tròn thật nhỏ dưới đất, từ từ vươn lên, mọc lá, đung đưa trong gió, oằn mình khi mưa to. Không có lời thoại, không cần phân vai; mỗi trẻ là một hạt mầm theo cách của mình. Kiểu hoạt động này giúp trẻ nhớ trình tự câu chuyện, hiểu các từ chỉ trạng thái, và có thêm một cách nói lại điều vừa nghe mà không phụ thuộc vào vốn từ.
Trò chơi dân gian Việt Nam cũng là một kho vận động có nhạc sẵn. “Rồng rắn lên mây” có lời hát, có đội hình, có lúc chạy đuổi và lúc dừng. “Dung dăng dung dẻ” cho trẻ nắm tay nhau đi theo nhịp đồng dao rồi ngồi xuống ở câu cuối. “Lộn cầu vồng” cho hai trẻ nắm tay, đung đưa theo lời hát rồi cùng xoay người lộn qua tay nhau mà không buông. Những trò này luyện nhịp, luyện phối hợp với bạn, và giữ cho trẻ học song ngữ một nguồn tiếng Việt tự nhiên giữa những bài hát ngoại ngữ.
Ở nhóm năm, sáu tuổi, trẻ có thể tự dựng một chuỗi chuyển động ngắn cho một câu chuyện, chọn nhạc, chia nhau ai làm gió, ai làm cây, rồi trình bày cho nhóm khác xem. Đây là chỗ vận động sáng tạo gặp kịch và gặp cả tư duy: trẻ phải lên kế hoạch, thống nhất ý tưởng, sửa khi thấy chưa ổn. Sản phẩm lúc này có giá trị vì nó do trẻ tạo ra, không phải đội hình người lớn xếp sẵn.
Trẻ nhút nhát, trẻ không chịu tham gia
Đứng xem cũng là học. Nhiều trẻ cần quan sát vài buổi trước khi tham gia. Cho trẻ một chỗ ngồi ở mép phòng, không gọi tên trước nhóm, không kéo tay vào. Trẻ đang xem thường đang học luật chơi và tự đánh giá độ an toàn.
Cho một vai nhỏ trước. Có trẻ chịu tham gia khi được giao việc: cầm trống báo dừng, giữ khăn, bật tắt nhạc với cô. Vai nhỏ cho trẻ đứng trong hoạt động mà không bị nhìn.
Dùng đồ vật làm cầu. Khăn lụa, dải ruy băng, quả bóng nhẹ chuyển sự chú ý từ cơ thể trẻ sang đồ vật. Trẻ ngại “múa” lại sẵn sàng “cho khăn bay”.
Chuyển động nhỏ vẫn tính. Chỉ cho ngón tay nhảy, chỉ lắc đầu theo nhạc khi ngồi, đều là tham gia. Khi trẻ được ghi nhận ở mức nhỏ, trẻ dễ mở rộng hơn.
Nói với ba mẹ khi kéo dài. Nếu trẻ không tham gia hoạt động vận động nào trong thời gian dài, kèm theo né tránh vận động ở sân chơi, giáo viên nên trao đổi với gia đình để cùng tìm hiểu nguyên nhân, có khi là chuyện cảm giác, có khi là chuyện thể chất cần bác sĩ nhìn.
Không gian, trang phục và an toàn
Vận động sáng tạo cần một khoảng trống đủ để trẻ dang tay xoay một vòng mà không chạm bạn. Một phòng học bình thường dẹp bàn ghế vào góc là dùng được cho nhóm nhỏ; nhóm đông nên chia lượt, hoặc ra sân khi trời mát. Mặt sàn khô, không trơn; góc cạnh của kệ tủ được che hoặc nằm ngoài khu vực vận động. Trẻ đi chân trần trên sàn sạch, khô thường bám tốt hơn đi tất trơn.
Trang phục nên thoải mái, không bó. Váy dài chấm gót, dép, đồ có dây kéo lủng lẳng làm trẻ dễ vấp. Ba mẹ có thể hỏi lớp những ngày có vận động để chọn đồ cho con. Nước uống để gần, nhất là trong những tháng nóng ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Với nhóm nhỏ tuổi, sáu tháng đến hai tuổi, vận động theo nhạc chủ yếu là người lớn bế nhún, lắc lư, cho trẻ nằm sấp nghe nhạc, cho trẻ vịn đứng nhún. Khuyến nghị năm 2019 của Tổ chức Y tế Thế giới cũng nhắc trẻ dưới một tuổi cần được vận động nhiều lần trong ngày, trong đó có thời gian nằm sấp khi thức. Không nên xoay hay tung trẻ nhỏ mạnh tay để trẻ cười; những cú lắc mạnh có thể gây hại cho trẻ dưới hai tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Vận động sáng tạo có phải là múa không?
Có thể coi là một dạng múa, nhưng không theo bài. Trẻ không học chuỗi động tác cố định mà tự tìm cách chuyển động theo gợi ý về nhạc, hình ảnh, câu chuyện. Mục tiêu là khám phá và biểu đạt, không phải biểu diễn cho đúng.
Con hiếu động sẵn rồi, vận động theo nhạc có làm con quậy hơn không?
Thường là ngược lại. Vận động sáng tạo có nhiều lúc dừng, chậm, nhẹ, thả lỏng, buộc trẻ tự hãm lại. Trẻ hiếu động có chỗ xả năng lượng có cấu trúc và tập kiểm soát cơ thể trong một khung vui.
Trẻ mấy tuổi thì tham gia được vận động sáng tạo?
Trẻ nhỏ đã nhún, lắc lư theo nhạc từ trong năm đầu. Ở tuổi này người lớn bế hoặc ngồi cùng trẻ. Khoảng từ hai, ba tuổi, trẻ bắt đầu đáp lại các gợi ý hình ảnh như đi như con mèo, bay như chiếc lá; từ bốn tuổi trẻ chơi được các trò có quy tắc dừng, đổi nhịp.
Ở nhà không có chỗ rộng thì có làm được không?
Được. Chỉ cần dẹp một khoảng nhỏ, bật một bài nhạc, gợi ý con chuyển động chậm, nhanh, cao, thấp, hoặc chơi trò dừng hình khi nhạc tắt. Nhiều chuyển động như làm cây mọc, làm kem tan có thể làm tại chỗ mà không cần chạy.
Con trai có nên tham gia múa không?
Vận động sáng tạo dành cho mọi trẻ. Ở tuổi mầm non, chuyển động theo nhạc là một phần phát triển thể chất và biểu đạt, không gắn với giới tính. Khi người lớn không gắn nhãn, trẻ trai và trẻ gái đều tham gia tự nhiên.
Làm sao biết lớp có dành đủ thời gian vận động cho con không?
Ba mẹ có thể hỏi lớp một ngày có những lúc nào trẻ được vận động trong nhà và ngoài trời, tổng thời gian khoảng bao nhiêu. Có thể đối chiếu với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới cho trẻ dưới năm tuổi, và hỏi lớp xử lý thế nào vào những ngày mưa.