Vật liệu nghệ thuật cho trẻ dưới sáu tuổi nên được chọn theo ba câu hỏi: trẻ ở tuổi này có còn đưa đồ vào miệng không, vật liệu có đủ to và chắc để tay trẻ dùng được không, và nó có mở ra nhiều cách dùng hay chỉ một. Với trẻ dưới ba tuổi, ưu tiên sơn ngón tay và bột nặn dành riêng cho trẻ nhỏ, bút sáp to, giấy khổ lớn dán cố định, tránh hẳn mọi chi tiết nhỏ. Từ ba tuổi, có thể thêm kéo đầu tròn, keo dán nước, màu nước, vật liệu tự nhiên và tái chế, luôn có người lớn giám sát.
Trong chương trình Global Nexus, nghệ thuật là hoạt động hằng ngày ở mọi nhóm tuổi, từ sáu tháng trở lên, nên chuyện chọn vật liệu không phải chuyện phụ. Bài dưới đưa bảng vật liệu theo nhóm tuổi, cách đọc thông tin an toàn trên bao bì, những vật liệu nên tránh, cách dùng vật liệu tự nhiên và tái chế cho sạch, và các câu ba mẹ nên hỏi khi xem góc nghệ thuật của một lớp.
Vật liệu gợi ý theo nhóm tuổi
Bảng dưới gợi ý vật liệu phù hợp với khả năng của tay và thói quen của trẻ ở từng nhóm tuổi hay chia ở lớp mầm non. Luôn đọc khuyến cáo độ tuổi trên bao bì; khi bảng và bao bì khác nhau, theo bao bì và theo người lớn quan sát được ở chính trẻ.
| Nhóm tuổi | Nên dùng | Lưu ý chính |
|---|---|---|
| 6–18 tháng | Sơn ngón tay dành cho trẻ nhỏ, bột nặn mềm dành cho trẻ nhỏ, giấy khổ lớn dán xuống bàn, khăn vải nhiều kết cấu | Trẻ đưa mọi thứ vào miệng; buổi ngắn, người lớn ngồi sát |
| 18 tháng–3 tuổi | Bút sáp to hoặc dạng khối, phấn to, cọ cán ngắn to, đất nặn mềm, giấy dán tường hoặc giá vẽ | Chưa có chi tiết nhỏ; chưa dùng kéo thật |
| 3–4 tuổi | Thêm màu nước, bút dạ nét to rửa được, kéo đầu tròn, keo dán gốc nước, giấy màu để xé dán | Hướng dẫn cách cầm kéo và cách đi kéo; giám sát khi dùng |
| 4–6 tuổi | Thêm bút chì màu, bút dạ nét nhỏ, đất sét, vật liệu tự nhiên và tái chế, chỉ len, kim nhựa đầu tù | Trẻ dùng được dụng cụ gần thật hơn; vẫn tránh dụng cụ nóng và sắc |
Đọc bảng sẽ thấy vật liệu tăng dần theo hai hướng: từ to đến nhỏ, và từ dùng cả bàn tay đến dùng đầu ngón. Đi ngược hướng đó, ví dụ cho trẻ hai tuổi bút chì màu nhỏ hay kéo thật, vừa thiếu an toàn vừa làm trẻ nản vì tay chưa làm được.
Trẻ còn đưa đồ vào miệng: an toàn trước, sáng tạo sau
Ở nhóm sáu tháng đến khoảng ba tuổi, đưa đồ vào miệng là một cách trẻ khám phá thế giới, không phải thói xấu cần cấm. Vì vậy nguyên tắc với nhóm này là chọn vật liệu sao cho nếu trẻ có nếm thử, cũng không gây hại; và không có thứ gì đủ nhỏ để mắc vào đường thở. Các bộ quy chuẩn an toàn đồ chơi, như QCVN 3:2019/BKHCN của Việt Nam hay bộ tiêu chuẩn EN 71 của châu Âu, có yêu cầu riêng về chi tiết nhỏ cho đồ dùng của trẻ dưới ba mươi sáu tháng.
Ở nhà, nhiều ba mẹ dùng mẹo ước lượng: thứ gì lọt qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì không để trong tầm với của trẻ dưới ba tuổi. Đây chỉ là cách ước lượng thô, không thay cho thông tin trên bao bì. Những thứ hay bị bỏ quên: nắp bút, mảnh bút sáp gãy, hạt cườm, nút áo, hạt đậu khô, viên đất nặn vo nhỏ, mảnh giấy dán bong ra.
Với sơn ngón tay và bột nặn cho trẻ nhỏ, nên chọn loại ghi rõ dành cho lứa tuổi này. Châu Âu có hẳn một phần của bộ EN 71 dành riêng cho sơn ngón tay. Một số lớp tự làm bột nặn bằng bột mì, muối, dầu ăn, hoặc sơn từ bột và màu thực phẩm; cách này chủ động được thành phần nhưng cần lưu ý dị ứng, và bột nặn nhiều muối không phải thứ để trẻ ăn. Dù dùng loại nào, buổi chơi với nhóm nhỏ tuổi vẫn cần một người lớn ngồi ngay cạnh, không phải đứng ở góc phòng.
Đọc thông tin an toàn trên bao bì
Độ tuổi khuyến cáo. Đây là thông tin quan trọng nhất. Nhãn “không dùng cho trẻ dưới 3 tuổi” thường đi kèm lý do về chi tiết nhỏ. Không nên nghĩ con mình “khéo” nên dùng sớm được; lý do an toàn không liên quan đến độ khéo tay.
Dấu hợp quy. Ở Việt Nam, đồ chơi trẻ em thuộc diện phải công bố hợp quy theo QCVN 3:2019/BKHCN. Một số vật liệu mỹ thuật nhập khẩu có thêm dấu theo tiêu chuẩn nước ngoài, ví dụ dấu chứng nhận theo bộ EN 71 ở châu Âu, hoặc ở Mỹ là thông tin tuân thủ ASTM D-4236 về ghi nhãn rủi ro của vật liệu mỹ thuật và con dấu AP của Viện Vật liệu Nghệ thuật và Sáng tạo. Dấu nào cũng chỉ có ý nghĩa khi hàng chính hãng.
Chữ “không độc” không có nghĩa là ăn được. Vật liệu không độc nghĩa là ít gây hại khi dùng đúng cách và lỡ tiếp xúc một lượng nhỏ, không phải là thực phẩm. Trẻ ăn đất nặn hay sơn với lượng lớn vẫn có thể đau bụng, và vẫn cần gọi tư vấn y tế khi có dấu hiệu bất thường.
Rửa được. Bút dạ và sơn ghi rửa được giúp người lớn bớt lo về quần áo và bàn ghế, nhờ vậy dễ để trẻ làm thật thoải mái. Với nhóm nhỏ tuổi, đây là chi tiết thực tế rất đáng tiền.
Hàng không rõ nguồn gốc. Màu, đất nặn, bút sáp không có nhãn tiếng Việt, không rõ nhà sản xuất, mùi hắc lạ là những thứ nên tránh cho trẻ nhỏ, kể cả khi giá rẻ và màu đẹp.
Những vật liệu nên tránh hoặc chỉ dùng có điều kiện
Danh sách dưới gom những vật liệu đã nhiều lần được các tổ chức an toàn trẻ em cảnh báo hoặc hay gây tai nạn ở trẻ mầm non. Phần lớn không cần cấm vĩnh viễn, chỉ cần đúng tuổi và đúng cách:
- Hạt nở trong nước (hạt thạch nở): trẻ nuốt phải, hạt có thể nở trong ruột; không dùng cho trẻ mầm non.
- Nam châm nhỏ và pin cúc áo: có trong đồ điện tử cũ, đồ chơi hỏng mang về làm vật liệu tái chế; nuốt phải rất nguy hiểm, tháo bỏ hoàn toàn trước khi đưa cho trẻ.
- Bóng bay: mảnh bóng bay vỡ là nguyên nhân hóc nguy hiểm ở trẻ nhỏ; không cho trẻ tự thổi hay chơi với bóng bay xẹp.
- Kim tuyến: dễ vào mắt, dính khắp nơi; nếu dùng thì loại hạt to, cho trẻ lớn, người lớn giám sát.
- Bột màu khô, bột đất sét khô: bụi bay khi pha, trẻ hít phải; người lớn pha sẵn thành dạng ướt.
- Bình xịt, keo dán mạnh, sơn dung môi, bút dạ có mùi hắc: không dùng ở lớp mầm non.
- Súng bắn keo nóng, dao rọc giấy: chỉ người lớn dùng, ở chỗ trẻ không với tới.
- Hạt đậu khô, hạt cườm nhỏ: không dùng với trẻ dưới ba tuổi; với trẻ lớn cũng nên giám sát vì trẻ hay nhét vào mũi, tai.
Nếu trẻ nuốt phải một thứ đáng ngờ, nhất là pin hay nam châm, hoặc có dấu hiệu khó thở, ho sặc không dứt, cần đưa đi cấp cứu ngay, không chờ theo dõi ở nhà. Lớp học nên có quy trình xử lý tình huống này và ba mẹ có quyền hỏi về nó.
Vật liệu tự nhiên và tái chế: dùng cho đúng và sạch
Lá khô, cành nhỏ, vỏ ốc, đá cuội, quả thông, hộp giấy, lõi giấy, nắp chai, vải vụn là những vật liệu mở mà nhiều lớp mầm non yêu thích. Chúng rẻ, phong phú, gắn với đời sống của trẻ, và không có một cách dùng duy nhất: một chiếc lá có thể in màu, xếp hình, làm cánh bướm, làm con thuyền. Đây cũng là chỗ nghệ thuật gặp trụ cột học qua trải nghiệm, khi trẻ tự đi nhặt vật liệu ở sân, ở vườn.
Đi kèm là vài lưu ý. Vật liệu tự nhiên cần được chọn: tránh hạt, quả, nhựa cây của những cây có độc hoặc gây kích ứng, ví dụ trúc đào hay cây vạn niên thanh vẫn hay được trồng làm cảnh; rửa sạch đất cát, phơi khô để tránh mốc; với trẻ dưới ba tuổi, đá cuội và hạt phải đủ to. Vật liệu tái chế cần được làm sạch: hộp sữa rửa và phơi khô, hộp đựng thực phẩm sống như hộp trứng nên cân nhắc vì khó làm sạch hoàn toàn; tháo bỏ ghim, băng dính bạc, mảnh kim loại.
Với trẻ có dị ứng, cần kiểm thêm: vỏ hạt, bao bì từng đựng thực phẩm gây dị ứng, găng cao su. Lớp học nên biết danh sách dị ứng của từng trẻ trước khi bày vật liệu. Một vật liệu thú vị nhưng khiến một trẻ phải ngồi ngoài là vật liệu chưa phù hợp cho cả nhóm hôm đó.
Kéo, keo và dụng cụ thật: giới thiệu cho trẻ từng bước
Trẻ mầm non cần được làm quen với dụng cụ thật để tay khéo dần và để tự tin. Điều quan trọng là thứ tự và cách hướng dẫn. Một trình tự hay gặp với kéo:
- Trước khi có kéo: xé giấy bằng tay, dùng kẹp gắp to, bóp bọt biển; những việc này luyện chính các cơ cần cho động tác cắt.
- Làm quen với kéo đầu tròn: chỉ cách cầm, ngón cái ở trên, cách đi bộ với kéo, cách đưa kéo cho bạn bằng tay cầm.
- Cắt nhát đơn: trẻ cắt những dải giấy hẹp chỉ bằng một nhát, ra từng mẩu nhỏ. Trẻ rất thích vì thấy kết quả ngay.
- Cắt liên tục theo đường thẳng: tờ giấy cứng vừa phải, đường kẻ đậm, khoảng cách ngắn.
- Cắt theo đường cong và hình: thường từ năm tuổi trở lên, khi tay giữ giấy và tay cắt phối hợp được.
Keo dán cũng đi theo trình tự tương tự: hồ dán dạng thỏi hoặc keo gốc nước cho trẻ nhỏ, chấm keo bằng que hay cọ, chưa dùng keo mạnh. Trẻ thuận tay trái cần kéo dành cho tay trái; dùng kéo tay phải, lưỡi kéo che mất đường cắt và làm trẻ nghĩ mình vụng. Với kim khâu, chỉ dùng kim nhựa đầu tù và len, cho trẻ lớn, có người lớn ngồi cùng.
Câu ba mẹ nên hỏi khi xem góc nghệ thuật của lớp
Khi tham quan một chương trình, góc nghệ thuật là chỗ dễ nhìn ra cách lớp cân bằng giữa sáng tạo và an toàn. Vài câu hỏi cụ thể:
- Vật liệu cho nhóm dưới ba tuổi được chọn theo tiêu chí gì, có kiểm độ tuổi trên bao bì không?
- Vật liệu tự làm như bột nặn, sơn, lớp dùng công thức nào, có tính đến trẻ dị ứng không?
- Vật liệu tái chế được làm sạch thế nào trước khi đưa vào lớp?
- Trẻ được dùng kéo từ khi nào, giáo viên hướng dẫn ra sao?
- Khi trẻ nuốt phải vật lạ, lớp xử lý theo quy trình nào?
- Trẻ có được tự lấy vật liệu ở kệ thấp không, và những gì được cất riêng ngoài tầm với?
Một lớp có câu trả lời rõ cho những câu này thường đã nghĩ kỹ về vật liệu. Ba mẹ không cần một góc nghệ thuật lộng lẫy; một góc gọn, vật liệu đúng tuổi, trẻ tự lấy được và có người lớn biết rõ từng món là đủ tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì có thể bắt đầu chơi với màu?
Khi trẻ ngồi vững và dùng tay chủ động, khoảng từ nửa năm đầu trở đi, nhiều gia đình và lớp học cho trẻ chạm vào sơn ngón tay dành cho trẻ nhỏ. Buổi chơi chỉ vài phút, người lớn ngồi sát và chọn sản phẩm ghi rõ độ tuổi phù hợp.
Con lỡ ăn một ít đất nặn, có sao không?
Với đất nặn ghi rõ dành cho trẻ và không độc, một lượng nhỏ thường không gây hại nghiêm trọng, nhưng vẫn nên đọc hướng dẫn trên bao bì và theo dõi. Nếu con nuốt một lượng lớn, có dấu hiệu nôn, đau bụng, khó thở, hãy liên hệ cơ sở y tế ngay.
Bút sáp loại nào hợp với trẻ hai tuổi?
Bút sáp to, dạng khối hoặc tròn mập, khó gãy, dễ cầm bằng cả bàn tay. Chọn loại có độ tuổi khuyến cáo phù hợp và có thông tin hợp quy. Khi bút gãy thành mảnh nhỏ, nên thu lại để trẻ không đưa vào miệng.
Có nên tự làm bột nặn ở nhà không?
Có thể, với công thức từ bột mì, muối, dầu ăn và màu thực phẩm. Ưu điểm là biết rõ thành phần. Cần lưu ý trẻ dị ứng lúa mì, và bột nặn nhiều muối không được để trẻ ăn. Cất trong hộp kín, bỏ đi khi có mùi lạ hoặc mốc.
Khi nào cho trẻ dùng kéo thật?
Nhiều trẻ làm quen với kéo đầu tròn từ khoảng ba tuổi, khi đã có thể xé giấy, dùng kẹp gắp. Bắt đầu bằng cắt nhát đơn trên dải giấy hẹp, luôn có người lớn hướng dẫn cách cầm và cách đưa kéo. Kéo cắt theo hình thường đến sau, khoảng năm tuổi.
Vật liệu tái chế có an toàn cho trẻ nhỏ không?
An toàn nếu được chọn và làm sạch kỹ: rửa, phơi khô, tháo ghim và chi tiết kim loại, bỏ những thứ nhỏ với trẻ dưới ba tuổi. Tránh đồ điện tử cũ vì có thể còn pin cúc áo, nam châm. Hộp từng đựng thực phẩm sống nên cân nhắc vì khó làm sạch.