Một dự án nhỏ ở lớp mầm non là khi cả lớp, hoặc một nhóm trẻ, theo đuổi một câu hỏi thật về thế giới quanh mình trong nhiều ngày đến vài tuần: quan sát, hỏi người biết, vẽ, dựng mô hình, rồi chia sẻ điều tìm được. Khác với học theo chủ đề, nơi người lớn chọn trước nội dung và hoạt động, dự án đi theo câu hỏi của trẻ và không biết trước sẽ kết thúc ở đâu. Đó là lý do nó đòi hỏi cô giáo nhiều hơn, và cũng là lý do trẻ thường nhớ nó lâu.
Bài viết giải thích dự án khác chủ đề thế nào, ba giai đoạn của một dự án theo cách tiếp cận được Lilian Katz và Sylvia Chard mô tả, một ví dụ giả định từ đời sống thành phố, những gì trẻ học, và ba mẹ có thể góp phần mà không làm hộ con. Phần lập kế hoạch học vụ theo năm của nhà trường không thuộc bài này.
Dự án khác học theo chủ đề ở đâu
Hai cách tổ chức này hay bị dùng lẫn tên. Thực tế nhiều lớp kết hợp cả hai: có chủ đề chung theo tháng, và trong đó nảy ra vài dự án nhỏ từ câu hỏi của trẻ.
| Chỗ so | Học theo chủ đề | Dự án |
|---|---|---|
| Điểm xuất phát | Người lớn chọn chủ đề, ví dụ "gia đình", "phương tiện giao thông" | Một câu hỏi hoặc mối quan tâm thật của trẻ |
| Kế hoạch | Lên sẵn hoạt động cho từng ngày | Lên khung, điều chỉnh theo điều trẻ phát hiện |
| Thời lượng | Thường cố định, một hoặc vài tuần | Kéo dài đến khi câu hỏi được trả lời hoặc trẻ hết quan tâm |
| Vai trò của trẻ | Tham gia hoạt động được chuẩn bị | Đặt câu hỏi, chọn cách tìm hiểu, đề xuất bước tiếp |
| Kết quả | Biết trước: trẻ biết tên các loại xe | Mở: trẻ có thể đi tới điều người lớn không định trước |
| Cái mang ra | Sản phẩm của từng hoạt động | Một chuỗi tài liệu cho thấy quá trình tìm hiểu |
Không cách nào hơn tuyệt đối. Chủ đề giúp chương trình phủ đủ các mảng; dự án giúp trẻ đi sâu vào một điều. Một lớp chỉ có chủ đề mà không bao giờ có dự án thì thiếu chiều sâu; một lớp chỉ chạy theo dự án mà không có khung thì dễ bỏ sót.
Ba giai đoạn của một dự án
Trong cuốn Engaging Children's Minds: The Project Approach (1989), Lilian Katz và Sylvia Chard mô tả dự án ở lớp nhỏ đi qua ba giai đoạn. Mô tả dưới đây giữ khung đó và diễn giải cho phụ huynh.
- Khởi đầu: trẻ biết gì và muốn biết gì. Cô nhận ra một mối quan tâm chung, có thể từ một câu hỏi lặp đi lặp lại, một sự việc cả lớp cùng thấy. Trẻ kể những gì mình đã biết, vẽ lại, và cô ghi lại các câu hỏi của trẻ. Danh sách câu hỏi này là bản đồ của dự án.
- Tìm hiểu: đi xem, hỏi người biết, làm thử. Đây là giai đoạn dài nhất. Trẻ quan sát tại chỗ, mời một người làm nghề liên quan đến lớp, xem vật thật, vẽ lại điều thấy, dựng mô hình, đếm, so sánh. Câu hỏi cũ được trả lời, câu hỏi mới mọc ra.
- Kết thúc: chia sẻ điều đã tìm được. Trẻ kể lại cho người khác, có thể là lớp bên cạnh, phụ huynh, hay người đã giúp trẻ tìm hiểu. Hình thức có thể là một buổi trưng bày mô hình, một vở kịch ngắn, một cuốn sách tranh cả lớp làm. Cô cùng trẻ nhìn lại danh sách câu hỏi ban đầu.
Ba giai đoạn không phải lúc nào cũng tách bạch. Có dự án chỉ kéo dài một tuần vì câu hỏi đơn giản, có dự án kéo dài cả tháng vì trẻ cứ tìm ra điều mới. Cô là người quyết định khi nào dừng, dựa trên mức hứng thú của trẻ.
Một ví dụ giả định: những chiếc xe chở rác
Lớp năm tuổi ở một trường trong khu dân cư đông đúc. Sáng nào xe thu gom rác cũng chạy qua cổng trường lúc trẻ đang tới lớp. Trong giờ chơi, vài bé bắt đầu chơi trò "xe rác", kéo thùng giấy đi khắp sân. Cô để ý, và một buổi sáng hỏi cả lớp: "Các con biết gì về xe rác?". Trẻ kể: xe to, có mùi, có chú mặc áo phản quang, xe kêu to. Rồi các câu hỏi đến: rác đi đâu, sao xe không bị đầy, sao chú không sợ bẩn, mình có rác nhiều không.
Trong hai tuần tiếp theo, lớp đếm xem mỗi ngày lớp mình bỏ bao nhiêu túi rác, phân loại rác của lớp thành giấy, vỏ chai, thức ăn thừa. Một phụ huynh làm ở đơn vị môi trường đô thị đến lớp kể về công việc, mang theo chiếc áo phản quang cho trẻ mặc thử. Trẻ quan sát xe thu gom từ cổng trường vào giờ đến, vẽ lại, rồi dùng thùng giấy, lõi giấy và nắp chai dựng một chiếc xe rác có thùng nâng lên hạ xuống được. Nhóm khác hỏi rác thức ăn đi đâu, và lớp bắt đầu ủ thử một thùng vỏ rau ở góc vườn.
Kết thúc, lớp mời phụ huynh đến xem mô hình xe, nghe trẻ kể về đường đi của túi rác, và xem thùng ủ. Trẻ quyết định đặt thêm một thùng giấy riêng trong lớp. Câu hỏi "rác đi đâu" không được trả lời trọn vẹn ở mức người lớn, nhưng trẻ đã đi từ một trò chơi đến một hiểu biết thật về thành phố mình sống, và đến một thay đổi nhỏ trong cách lớp làm.
Trẻ học gì trong một dự án
Một dự án như trên chạm vào hầu hết các mảng phát triển, và đặc biệt là những kỹ năng khó dạy bằng bài học ngắn.
| Mảng | Ví dụ trong dự án xe rác |
|---|---|
| Ngôn ngữ | Đặt câu hỏi, phỏng vấn người khách, kể lại cho phụ huynh, học từ mới như phân loại, ủ, thu gom |
| Toán | Đếm túi rác mỗi ngày, so ngày nhiều ngày ít, phân nhóm theo loại |
| Khoa học | Quan sát vỏ rau phân huỷ trong thùng ủ theo thời gian, đoán và kiểm lại |
| Vận động tinh và nghệ thuật | Vẽ xe theo quan sát, cắt dán, dựng mô hình có bộ phận chuyển động |
| Xã hội | Hiểu một nghề, biết ơn người làm nghề đó, làm việc nhóm, nghe ý bạn |
| Tư duy | Đặt giả thuyết, thử, sửa mô hình khi thùng không nâng được, giữ một câu hỏi qua nhiều ngày |
Điều đáng giá nhất thường không nằm trong cột nào: trẻ học rằng câu hỏi của mình được người lớn coi trọng, và có cách để đi tìm câu trả lời.
Tài liệu hoá: cách người lớn nhìn thấy việc học
Loris Malaguzzi, người gắn với cách tiếp cận Reggio Emilia ở Ý, nổi tiếng với hình ảnh "một trăm ngôn ngữ của trẻ": trẻ diễn đạt điều mình hiểu bằng lời, bằng tranh, bằng đất nặn, bằng cơ thể, bằng mô hình. Các trường theo hướng này coi việc ghi chép quá trình, thường gọi là tài liệu hoá, là một phần cốt lõi của dạy học.
Trong một dự án, tài liệu hoá có thể là những tấm ảnh chụp đôi tay đang làm, câu nói của trẻ được ghi nguyên văn, các bản vẽ ở đầu và cuối dự án đặt cạnh nhau, ghi chú của cô về điều trẻ đã thử. Khi được trưng bày trên tường lớp hoặc gửi cho phụ huynh, chúng cho thấy suy nghĩ của trẻ thay đổi thế nào qua thời gian.
Với ba mẹ, đây là cửa sổ quý nhất để hiểu con. So hai bức vẽ xe rác, một bức ở tuần đầu chỉ có một khối tròn và hai bánh, một bức ở tuần cuối có thùng, có cần nâng, có người đứng sau, là thấy con đã quan sát kỹ hơn rất nhiều. Một trường làm dự án thật thường có những chuỗi tài liệu như thế; một trường chỉ dùng chữ "dự án" như cái nhãn thì thường chỉ có ảnh sản phẩm cuối.
Cô giáo làm gì để dự án không chệch hướng
Dự án đi theo câu hỏi của trẻ, nhưng không có nghĩa là trẻ dẫn đi đâu thì đi đó. Cô là người chọn câu hỏi nào đáng theo đuổi. Một câu hỏi tốt cho dự án thường là thứ trẻ có thể tự quan sát tận mắt, chạm tay, hỏi được người thật ở gần, chứ không phải chuyện xa như khủng long hay vũ trụ, những thứ trẻ chỉ tiếp cận được qua sách và video. Katz và Chard cũng nhấn mạnh điều này: đề tài gần với đời sống thường ngày của trẻ cho trẻ nhiều cơ hội tìm hiểu trực tiếp hơn.
Trong giai đoạn tìm hiểu, cô liên tục đọc lại ghi chép để quyết định bước tiếp: hôm nay nhóm này cần đi xem lại, nhóm kia cần thêm vật liệu, bé này cần được hỏi một câu khó hơn. Cô cũng là người nối dự án với những mảng chương trình cần phủ, như đưa việc đếm và phân nhóm vào đúng lúc trẻ đang cần đếm. Đây là phần việc không ai thấy nhưng quyết định dự án có chiều sâu hay không.
Cuối cùng, cô biết khi nào dừng. Có lúc trẻ hết hứng thú sớm hơn dự kiến; kéo dài chỉ vì đã lên kế hoạch là làm hỏng trải nghiệm. Có lúc dự án nảy sang một hướng mới đáng theo hơn hướng ban đầu. Khả năng nhận ra những lúc ấy đến từ kinh nghiệm và từ việc quan sát trẻ hằng ngày, và là một trong những điều nên hỏi khi tìm hiểu cách một trường đào tạo giáo viên.
Ba mẹ góp phần vào dự án của lớp mà không làm hộ con
Dự án thường mở cửa cho gia đình. Ba mẹ có thể giúp theo những cách sau:
- Chia sẻ nghề hoặc hiểu biết. Nếu nghề của ba mẹ liên quan đến câu hỏi của lớp, một buổi đến lớp kể chuyện, mang đồ nghề cho trẻ xem, có giá trị rất lớn.
- Gửi vật liệu. Hộp giấy, lõi giấy, nắp chai, vải vụn, những thứ mà lớp cần để dựng mô hình.
- Nghe con kể và hỏi tiếp. Khi con nhắc đến dự án, hỏi "con đã tìm ra gì?", "con còn muốn biết gì?" thay vì giảng đáp án.
- Cùng con quan sát ngoài đời. Đi qua chỗ có xe thu gom, công trường, chợ, chỉ cho con thấy điều lớp đang tìm hiểu.
- Không làm sản phẩm hộ. Mô hình ba mẹ dựng đẹp mang tới lớp lấy đi của con chính phần học quan trọng nhất là tự thử và tự sửa.
- Đến buổi chia sẻ cuối. Trẻ được kể cho người mình thương nghe là phần thưởng của cả dự án.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi đã làm dự án được chưa?
Được, nhưng ở quy mô nhỏ và ngắn hơn. Với trẻ ba tuổi, một dự án có thể chỉ xoay quanh một vật cụ thể như cái ô, con mèo của trường, vũng nước sau mưa, trong vài ngày. Phần đặt câu hỏi do cô gợi nhiều hơn, phần làm chủ yếu là quan sát và chơi.
Nếu trẻ trong lớp quan tâm những thứ khác nhau thì cô làm thế nào?
Không phải trẻ nào cũng phải theo một dự án. Cô có thể chạy dự án với một nhóm nhỏ quan tâm thật, các bạn khác tham gia một phần hoặc làm việc khác. Có lớp chạy song song hai dự án nhỏ. Ép cả lớp vào một câu hỏi mà nhiều bé không thấy hứng thú sẽ làm mất ý nghĩa của dự án.
Dự án có thay thế việc học chữ, học số không?
Không thay thế, nhưng chứa rất nhiều cơ hội dùng chữ và số trong ngữ cảnh thật, như đếm, so sánh, ghi lại bằng ký hiệu, kể theo trình tự. Ở tuổi mầm non, đó là nền móng phù hợp hơn so với việc tập viết chữ hay làm tính trên giấy.
Làm sao biết trường có làm dự án thật hay chỉ gọi tên cho hay?
Hãy hỏi xin xem một chuỗi tài liệu của một dự án đã làm: câu hỏi ban đầu của trẻ, các bước tìm hiểu, bản vẽ trước và sau, buổi chia sẻ. Nếu trường chỉ cho xem một sản phẩm cuối và lịch hoạt động định sẵn từ đầu năm, khả năng cao đó là chủ đề mang tên dự án.
Dự án có tốn kém cho phụ huynh không?
Dự án tốt thường dùng vật liệu tái chế và nguồn lực sẵn có trong cộng đồng, không cần mua sắm. Nếu lớp yêu cầu phụ huynh mua đồ đắt tiền hoặc làm sản phẩm ở nhà mang tới, đó là dấu hiệu dự án đang lệch khỏi mục tiêu trẻ tự tìm hiểu.