Nghệ thuật theo quá trình (process art) là cách tổ chức hoạt động vẽ, nặn, cắt dán mà trong đó việc trẻ tự thử vật liệu, tự chọn màu, tự quyết định dừng ở đâu được coi trọng hơn việc làm ra một sản phẩm giống mẫu. Vì thế bức tranh con mang về thường không “đẹp” theo mắt người lớn: có thể chỉ là một mảng màu loang, vài vòng xoắn, một tờ giấy bị cắt tua rua. Nhưng trong mười lăm phút làm ra nó, con đã luyện tay, thử nguyên nhân và kết quả, ra hàng chục quyết định nhỏ và có chuyện để kể.
Chương trình Global Nexus đặt nghệ thuật là một trụ cột riêng, và điểm xuất phát của trụ cột đó là ý này: với trẻ dưới sáu tuổi, nghệ thuật trước hết là một cách khám phá và một cách nói, chưa phải một môn để làm ra đồ trưng. Bài dưới đây giải thích cụ thể hai kiểu hoạt động khác nhau ra sao, trẻ học được gì, người lớn đứng ở đâu, và vì sao không phải lúc nào cũng gạt bỏ sản phẩm.
Hoạt động theo mẫu và hoạt động theo quá trình khác nhau ở đâu
Hai kiểu hoạt động có thể dùng cùng một bộ màu, cùng một tờ giấy. Khác biệt nằm ở câu hỏi mà người tổ chức đặt ra từ đầu: “con sẽ làm ra cái gì” hay “con sẽ được thử những gì”. Bảng dưới so theo từng khía cạnh.
| Khía cạnh | Hoạt động theo mẫu | Hoạt động theo quá trình |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Ra sản phẩm giống hình mẫu cô làm sẵn | Trẻ khám phá vật liệu, kỹ thuật, ý tưởng của chính mình |
| Chỉ dẫn | Từng bước cố định: dán mắt chỗ này, tô màu kia | Gợi mở: giới thiệu vật liệu, đặt một câu hỏi, rồi lùi lại |
| Kết quả | Hai mươi con thỏ gần giống nhau | Hai mươi bài khác nhau, có bài chưa “ra hình” |
| Ai quyết định | Người lớn | Trẻ, trong khung an toàn người lớn dựng |
| Thời gian | Định sẵn, làm xong là dừng | Co giãn, trẻ có thể làm lâu hoặc chuyển sớm |
| Cái được đánh giá | Giống mẫu hay không | Trẻ đã thử gì, kể gì, tập trung ra sao |
Bảng không nói kiểu thứ nhất là sai. Làm theo mẫu luyện khả năng nghe hướng dẫn và làm theo trình tự, cũng là kỹ năng cần. Vấn đề chỉ xuất hiện khi gần như mọi giờ nghệ thuật đều là làm theo mẫu: khi đó trẻ học được rằng nghệ thuật là chép đúng ý người lớn, và những trẻ chưa khéo tay sớm học thêm một điều nữa, rằng mình “vẽ xấu”.
Trẻ học được gì trong lúc tưởng như chỉ “bôi bừa”
Đôi tay khéo dần. Cầm cọ to, bóp miếng bọt biển, xé giấy, vê đất nặn đều là luyện các cơ nhỏ ở bàn tay và cổ tay, cùng sự phối hợp tay và mắt. Đây là nền cho việc cầm bút, cài cúc áo, dùng thìa đũa sau này. Trẻ luyện nhiều nhất khi được làm lâu với thứ mình thích, không phải khi phải tô cho khỏi lem.
Hiểu nguyên nhân và kết quả. Vàng chồng lên xanh thì ra màu gì, ấn mạnh thì nét đậm hơn, nước nhiều thì giấy nhăn và rách. Mỗi lần thử là một thí nghiệm nhỏ. Trẻ không cần ai giảng về pha màu; con tự thấy rồi làm lại để kiểm.
Ra quyết định và chịu được sự chưa chắc. Dùng màu nào, dừng ở đâu, có muốn thêm nữa không. Một buổi theo quá trình buộc trẻ tự chọn nhiều lần, và có lúc kết quả không như ý. Học cách tiếp tục khi tờ giấy “hỏng” là một bài học về sự kiên trì mà không cần lời răn.
Có chuyện để nói. Trẻ vừa làm vừa kể, sau khi làm xong lại kể tiếp: “cái này là mưa”, “con trộn ra màu bùn”. Hoạt động nghệ thuật vì thế kéo theo vốn từ và lượt trò chuyện, ở cả tiếng Việt lẫn ngôn ngữ thứ hai khi lớp học song ngữ.
Tập trung theo nhịp của mình. Khi không bị hối cho kịp giờ, nhiều trẻ ngồi với một thứ vật liệu lâu hơn người lớn nghĩ. Khoảng chú ý đó được nuôi bằng hứng thú thật, và nó là thứ trẻ mang sang các hoạt động khác.
Người lớn làm gì khi không làm hộ
Nghệ thuật theo quá trình hay bị hiểu là “thả cho trẻ tự làm”. Thực tế phần việc của người lớn nhiều hơn, chỉ là nằm ở chỗ khác. Trước buổi học, giáo viên chọn vật liệu sao cho trẻ có đủ để thử mà không bị ngợp: một khay ba màu với hai loại cọ thường hữu ích hơn mười hai màu bày cùng lúc. Giáo viên tính chỗ ngồi, khăn lau, tạp dề, chỗ phơi, để trẻ không phải dừng giữa chừng chỉ vì thiếu thứ gì.
Trong buổi học, người lớn quan sát nhiều hơn chỉ dẫn. Khi cần lên tiếng, câu nói thường là mô tả hoặc câu hỏi: “con đang kéo màu đỏ rất dài”, “nếu thêm nước thì sao nhỉ”. Giáo viên giới thiệu kỹ thuật khi trẻ có vẻ cần, ví dụ cách lau cọ trước khi chấm màu khác, nhưng không cầm tay trẻ vẽ cho ra hình. Ở lớp nhỏ, người lớn còn giữ an toàn: đất nặn không vào miệng, kéo đi đúng cách.
Sau buổi học, người lớn ghi lại. Một câu trẻ nói, một tấm ảnh chụp đôi tay lúc trộn màu, một dòng nhận xét về việc con ngồi lâu hơn tuần trước. Những ghi chép đó giúp giáo viên biết lần sau nên đưa thêm vật liệu gì, và giúp ba mẹ nhìn thấy cái mà bức tranh một mình không kể được. Nếu chỉ nhìn sản phẩm, quá trình là thứ biến mất ngay khi màu khô.
Một buổi nghệ thuật theo quá trình thường diễn ra thế nào
Thứ tự dưới đây là khung hay gặp ở lớp ba đến năm tuổi, mô tả để ba mẹ hình dung. Thời lượng từng phần thay đổi theo tuổi và theo hứng của nhóm, không phải lịch cố định.
- Gợi mở. Giáo viên mang ra một thứ khơi chuyện: một chiếc lá to, tiếng mưa ngoài sân, một khay màu lạ. Câu hỏi mở đầu thường ngắn, kiểu “mình có thể làm gì với cái này”.
- Giới thiệu vật liệu. Trẻ được xem, sờ, ngửi vật liệu và biết vài quy ước: lấy màu bằng cọ nào, rửa cọ ở đâu, xong thì đặt tranh lên giá phơi.
- Làm. Trẻ tự làm, có thể đổi vật liệu, có thể dừng sớm. Giáo viên đi quanh, mô tả, đặt câu hỏi, ghi lại vài câu trẻ nói.
- Kể lại. Ai muốn thì kể cho bạn hoặc cho cô nghe mình đã làm gì. Không bắt buộc, không chấm.
- Dọn dẹp. Trẻ cùng lau bàn, rửa cọ, cất khay. Đây là một phần của buổi học, dạy trẻ chăm sóc đồ dùng và không gian chung.
- Ghi chép. Giáo viên chụp ảnh, ghi lời trẻ, chọn vài bài để trưng bày cùng ghi chú về quá trình.
Với nhóm dưới hai tuổi, khung này rút gọn rất nhiều: buổi học có khi chỉ là năm phút trẻ chạm tay vào sơn ngón tay an toàn trên một tờ giấy dán chặt xuống bàn, người lớn ngồi cạnh gọi tên màu và cảm giác “mát”, “dính”. Với trẻ năm, sáu tuổi, phần làm và phần kể dài ra, có khi kéo sang nhiều ngày khi trẻ muốn quay lại tiếp một công trình.
Lúc nào sản phẩm vẫn có chỗ đứng
Coi trọng quá trình không có nghĩa là coi nhẹ kết quả mãi mãi. Khi lớn dần, khoảng năm, sáu tuổi, nhiều trẻ bắt đầu muốn vẽ “cho giống”: muốn con mèo trông ra con mèo, muốn ngôi nhà có mái đúng kiểu. Mong muốn đó đến từ chính trẻ và đáng được tôn trọng. Lúc ấy giáo viên có thể chỉ cách quan sát kỹ một vật thật, cách phác hình lớn trước chi tiết sau, cách giữ cho màu nước không loang khi chưa muốn loang. Đó là dạy kỹ thuật để trẻ làm được điều trẻ muốn, khác với bắt trẻ làm điều người lớn muốn.
Sản phẩm cũng có chỗ khi lớp làm một việc chung có mục đích: một bức tranh lớn cả nhóm cùng vẽ để treo ở hành lang, một bộ thiệp cho ngày gặp ông bà. Khi có mục đích thật, trẻ học thêm cách thống nhất ý tưởng, chia phần việc và chịu trách nhiệm về phần mình. Điều nên giữ là phần hồn của sản phẩm vẫn là của trẻ, không phải một khung đã cắt sẵn mà trẻ chỉ việc dán vào.
Ranh giới hợp lý vì thế không phải “có sản phẩm hay không”, mà là ai đặt mục tiêu và trẻ còn bao nhiêu chỗ để chọn. Một chương trình cân bằng sẽ có cả buổi khám phá tự do, buổi học một kỹ thuật cụ thể, và dự án chung, trong đó phần lớn thời gian vẫn nghiêng về phía trẻ tự làm.
Những hiểu lầm hay gặp về kiểu học này
“Không có mẫu thì trẻ không biết làm gì.” Trẻ nhỏ hiếm khi bí trước vật liệu thật; trẻ bí trước tờ giấy trắng và một yêu cầu phải vẽ cho đẹp. Khi vật liệu hấp dẫn và không ai chấm, đa số trẻ bắt tay làm ngay. Trẻ nào còn ngập ngừng thường cần thêm thời gian ngồi xem bạn, không cần một hình mẫu.
“Vẽ bừa thì không tiến bộ.” Tiến bộ ở tuổi này không đo bằng độ giống thật. Nó lộ ra ở việc trẻ kiểm soát nét tốt hơn, dùng màu có chủ ý hơn, làm lâu hơn và kể được nhiều hơn. Hồ sơ tác phẩm theo tháng thường cho thấy rõ điều đó.
“Bày bừa quá, ở nhà không làm nổi.” Ở lớp, không gian và khâu dọn dẹp được tính sẵn. Ở nhà, ba mẹ không cần làm lại y như vậy; một hộp bút sáp to và giấy cỡ lớn trên sàn là đủ để trẻ tiếp tục khám phá.
“Đây là phương pháp phương Tây, không hợp con mình.” Ý tưởng coi trọng quá trình có mặt trong nhiều truyền thống giáo dục mầm non, và chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam cũng xếp phát triển thẩm mỹ là một lĩnh vực, khuyến khích trẻ thể hiện theo ý mình. Điều cần xem là cách một lớp cụ thể làm, không phải nhãn gốc của ý tưởng.
Câu nên hỏi khi ba mẹ xem góc nghệ thuật của một chương trình
Khi đi tham quan một lớp, góc nghệ thuật cho biết khá nhiều về cách chương trình nhìn trẻ. Vài câu hỏi dưới đây giúp ba mẹ đọc được nó mà không cần là người trong nghề:
- Tranh trên tường lớp có giống nhau hàng loạt không, hay mỗi bài một kiểu?
- Trẻ có được tự lấy vật liệu ở kệ thấp không, hay mọi thứ cất trên cao chờ cô phát?
- Một tuần lớp có bao nhiêu buổi trẻ được làm tự do, bao nhiêu buổi làm theo hướng dẫn kỹ thuật?
- Giáo viên ghi lại quá trình bằng cách nào: ảnh, lời trẻ, nhận xét, hay chỉ lưu sản phẩm?
- Khi trẻ không muốn tham gia giờ vẽ, lớp xử lý ra sao?
- Vật liệu cho nhóm nhỏ tuổi được chọn theo tiêu chí an toàn nào?
Không có câu trả lời nào là “điểm đậu” tuyệt đối. Điều ba mẹ tìm là sự nhất quán: một chương trình nói coi trọng quá trình thì thường cho thấy dấu vết của quá trình ở khắp góc lớp, chứ không chỉ ở tờ giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Con đi học về toàn mang tranh lem nhem, có phải con không được dạy gì không?
Không hẳn. Ở kiểu học theo quá trình, giá trị nằm ở việc con đã thử gì trong lúc làm, và bức tranh chỉ là dấu vết còn lại. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên xem ảnh hoặc ghi chép buổi học để thấy phần quá trình mà tờ giấy không thể hiện được.
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu được cho làm nghệ thuật theo quá trình?
Từ rất sớm, khoảng khi trẻ ngồi vững và dùng tay chủ động, nhiều lớp đã cho trẻ chạm vào sơn ngón tay an toàn hoặc bột nặn dành cho trẻ nhỏ. Ở tuổi này, buổi học rất ngắn, luôn có người lớn ngồi cạnh và vật liệu phải an toàn khi trẻ đưa tay lên miệng.
Làm theo mẫu có hại cho trẻ không?
Thỉnh thoảng làm theo mẫu không có hại, nó luyện khả năng nghe và làm theo trình tự. Điều đáng ngại là khi gần như mọi buổi nghệ thuật đều là chép mẫu, trẻ dễ nghĩ mình phải làm đúng ý người lớn và những trẻ chưa khéo tay sớm tự cho là mình vẽ xấu.
Nghệ thuật theo quá trình có giúp con vẽ đẹp hơn sau này không?
Mục tiêu chính không phải là vẽ đẹp sớm. Kiểu học này nuôi đôi tay khéo, sự tự tin với vật liệu và thói quen quan sát, là những thứ giúp trẻ học kỹ thuật dễ hơn khi lớn và có nhu cầu. Còn vẽ đẹp theo chuẩn nào thì tuỳ hứng thú và luyện tập về sau.
Ở nhà ba mẹ nên chuẩn bị gì để con tiếp tục làm theo cách này?
Không cần nhiều. Một hộp bút sáp to, giấy khổ lớn, ít đất nặn và một chỗ được phép bày là đủ. Ba mẹ ngồi cạnh, mô tả điều con đang làm thay vì sửa, và chấp nhận rằng có buổi con chỉ nghịch màu năm phút rồi bỏ đi.
Làm sao biết một lớp học thật sự coi trọng quá trình hay chỉ nói vậy?
Nhìn tường lớp và kệ đồ. Tranh mỗi bài một kiểu, vật liệu để ở tầm tay trẻ, có ảnh và lời trẻ đi kèm tác phẩm là dấu hiệu tốt. Ba mẹ cũng có thể hỏi giáo viên kể lại một buổi nghệ thuật gần đây, cách họ kể sẽ cho thấy họ chú ý vào đâu.