Trưng bày tác phẩm của trẻ mầm non tốt nhất khi nó cho thấy quá trình chứ không chỉ sản phẩm: tác phẩm của từng trẻ, khác nhau, đặt ở tầm mắt trẻ, đi kèm ảnh lúc làm và lời trẻ kể được chép đúng. Kiểu trưng bày này giúp trẻ thấy việc mình làm được coi trọng, giúp giáo viên nhìn lại việc dạy, và giúp ba mẹ hiểu con đã học gì. Một bức tường xếp thẳng hàng hai mươi bức tranh giống hệt nhau thì đẹp mắt người lớn, nhưng gần như không nói gì về từng đứa trẻ.
Trong chương trình Global Nexus, trưng bày được coi là một phần của việc học chứ không phải trang trí lớp. Bài này đi qua mục đích của trưng bày, cách đọc một bức tường lớp khi đi tham quan, cách ghi chép quá trình, cách lập hồ sơ tác phẩm theo thời gian, và chuyện ba mẹ nên giữ gì khi con mang tranh về.
Trưng bày để làm gì: bốn mục đích khác nhau
Cho trẻ thấy mình được coi trọng. Khi một tác phẩm của trẻ được đặt ở chỗ đẹp, có tên, có lời kể, trẻ nhận được thông điệp rằng ý tưởng của mình đáng được người khác xem. Với trẻ nhỏ, đây là một nguồn tự tin rất cụ thể, khác với lời khen thoáng qua.
Cho trẻ nhìn lại và học tiếp. Tác phẩm treo ở tầm mắt trẻ là thứ trẻ quay lại xem, chỉ cho bạn, so với lần trước. Nhiều dự án nghệ thuật kéo dài nhiều ngày chính vì trẻ nhìn thấy công trình hôm qua và muốn làm tiếp.
Cho giáo viên suy nghĩ về việc dạy. Khi ghi chép quá trình để trưng bày, giáo viên phải chọn lọc: buổi này trẻ thực sự làm gì, ai thử điều mới, câu hỏi nào mở ra. Việc chọn lọc đó là một kiểu tự đánh giá, giúp lên kế hoạch cho lần sau.
Cho gia đình hiểu những gì xảy ra ở lớp. Ba mẹ không có mặt trong giờ học. Một tấm bảng có ảnh đôi tay đang trộn màu, có câu trẻ nói, có vài dòng của giáo viên giải thích trẻ đang khám phá điều gì cho phép ba mẹ nhìn vào bên trong buổi học. Đó là chất liệu để nói chuyện với con tối hôm ấy.
Đọc một bức tường lớp khi đi tham quan
Ba mẹ không cần là chuyên gia để đọc tường lớp. Bảng dưới gợi ý những gì nhìn thấy và điều nó thường cho biết. Một lớp có thể có cả hai cột ở những thời điểm khác nhau; điều đáng nhìn là cột nào chiếm phần lớn.
| Điều nhìn thấy | Thường cho biết | Điều nên nhìn thêm |
|---|---|---|
| Hàng loạt tranh gần giống nhau, cắt dán theo khuôn | Hoạt động chủ yếu theo mẫu, người lớn quyết định kết quả | Có góc nào khác cho thấy trẻ tự làm không |
| Tác phẩm mỗi bài một kiểu, có bài “chưa ra hình” | Trẻ được chọn và thử theo ý mình | Có lời trẻ kể hay ghi chú đi kèm không |
| Ảnh chụp trẻ đang làm, kèm lời trẻ nói | Lớp ghi lại quá trình, không chỉ kết quả | Ảnh có che mặt hoặc được gia đình đồng ý không |
| Đồ trưng bày đặt cao, chỉ người lớn nhìn rõ | Trưng bày chủ yếu cho khách xem | Có chỗ nào ở tầm mắt trẻ không |
| Tác phẩm cũ phai màu, treo từ lâu | Trưng bày ít được làm mới | Hỏi lớp thay tác phẩm bao lâu một lần |
| Công trình chung của nhóm, nhiều chặng | Lớp có dự án kéo dài, trẻ cộng tác | Có ghi lại các chặng và ý của từng trẻ không |
Đừng vội đánh giá một lớp chỉ vì có một mảng tranh theo mẫu. Ngày lễ, dịp đặc biệt, có những sản phẩm làm theo hướng dẫn là bình thường. Ba mẹ nên hỏi giáo viên chọn trưng bày theo tiêu chí nào; câu trả lời sẽ cho thấy lớp coi trọng điều gì.
Ghi chép quá trình: hơn một bức tranh treo tường
Các trường mầm non ở Reggio Emilia nổi tiếng với cách làm gọi là ghi chép, trong đó giáo viên chụp ảnh, ghi lời trẻ, giữ các bản nháp và sắp xếp lại thành những tấm bảng kể lại quá trình một nhóm trẻ khám phá một điều. Ở New Zealand, nhà nghiên cứu Margaret Carr phát triển cách đánh giá bằng “câu chuyện học tập”, những đoạn văn ngắn giáo viên viết về một khoảnh khắc trẻ học, kèm ảnh, gửi cả cho gia đình. Hai cách làm khác nhau, nhưng gặp nhau ở chỗ coi việc ghi lại là một phần của dạy và học.
Một tấm ghi chép đơn giản trong lớp thường có bốn thành phần: vài tấm ảnh theo trình tự, ví dụ trẻ nhìn chiếc lá, trẻ ấn lá vào màu, trẻ ngạc nhiên trước dấu lá trên giấy; một hai câu trẻ nói, chép đúng nguyên văn; một đoạn ngắn của giáo viên giải thích trẻ đang thử điều gì; và chính tác phẩm, hoặc ảnh của nó. Tổng cộng có khi chỉ một khổ giấy lớn.
Giá trị của ghi chép nằm ở chỗ nó giữ lại thứ dễ mất nhất: lúc trẻ đang nghĩ. Bức tranh khô rồi thì chỉ còn kết quả; ảnh và lời kể giữ được cái “à, ra là vậy” của trẻ. Ghi chép cũng khiến trưng bày công bằng hơn: một trẻ có tác phẩm chưa đẹp mắt vẫn có thể có câu chuyện học tập rất đáng kể.
Bố trí trưng bày trong lớp: những việc cụ thể
Các bước dưới đây là nguyên tắc chung nhiều lớp mầm non áp dụng. Không cần không gian lớn; một mảng tường thấp và một kệ là đủ để làm đúng.
- Đặt ở tầm mắt trẻ. Phần lớn tác phẩm nên ở độ cao trẻ đứng hoặc ngồi nhìn rõ, không chỉ trên cao cho người lớn.
- Để trẻ chọn. Hỏi trẻ có muốn trưng bày không, muốn đặt bức nào. Một số trẻ muốn giữ riêng tác phẩm của mình, và điều đó cần được tôn trọng.
- Đặt tên và lời kể. Ghi tên trẻ (hoặc ký hiệu riêng nếu là khu vực khách ra vào), ngày làm, và lời trẻ kể nếu có.
- Trưng bày cả đồ ba chiều. Tượng đất, công trình từ hộp giấy, đồ xếp từ vật liệu tự nhiên cần kệ, không chỉ tường.
- Làm mới thường xuyên. Thay theo nhịp dự án của lớp để tường luôn nói về điều đang diễn ra, không treo cả năm.
- Giữ không gian thở. Tường kín từ sàn tới trần làm lớp rối mắt; chừa khoảng trống để từng tác phẩm được nhìn thấy.
- Giữ an toàn. Không treo đồ chắn lối đi, không dùng vật dụng có cạnh sắc ở chỗ trẻ với tới, hạn chế giấy treo dày đặc sát nguồn nhiệt.
Với ảnh có mặt trẻ, lớp nên có sự đồng ý của gia đình và cân nhắc khu vực nào khách lạ đi qua. Ghi chép quá trình không cần thấy rõ mặt: ảnh đôi tay, ảnh từ phía sau, ảnh tác phẩm đang làm dở đều kể được câu chuyện.
Nhóm nhỏ tuổi và nhóm lớn: trưng bày khác nhau thế nào
Với nhóm sáu tháng đến hai tuổi, trưng bày là để nhìn và chạm. Trẻ ở tuổi này chưa quan tâm tranh của mình treo ở đâu, nhưng rất thích nhìn ảnh chính mình và người thân, nhìn những mảng màu lớn ở sát sàn. Nhiều lớp dán tác phẩm và ảnh dưới tấm nhựa trong ở độ cao trẻ bò, trẻ vịn đứng, để trẻ chạm vào mà không xé được. Ghi chép chủ yếu viết cho người lớn đọc: hôm nay bé chạm vào màu lạnh, bé nhìn rất lâu khi màu chảy.
Với nhóm hai đến bốn tuổi, trưng bày bắt đầu có quyền chọn. Trẻ nhận ra tác phẩm của mình, chỉ cho ba mẹ lúc đón, có khi đòi treo chỗ này chứ không phải chỗ kia. Lớp có thể cho trẻ tự đặt tác phẩm lên một giá phơi hoặc một khung thấp, kèm một ký hiệu riêng của từng trẻ, như hình con vật trẻ tự chọn, để trẻ chưa biết chữ vẫn tìm được đồ của mình.
Với nhóm bốn đến sáu tuổi, trưng bày thành một phần của dự án. Trẻ có thể cùng giáo viên quyết định trưng bày những gì để kể lại một dự án, sắp xếp các chặng, chọn ảnh, đọc lại lời mình kể. Có lớp để trẻ tự làm “hướng dẫn viên” giới thiệu góc trưng bày cho ba mẹ trong ngày gặp gỡ gia đình. Ở tuổi này, việc chọn cái gì để cho người khác xem cũng là một bài học về suy nghĩ và trình bày.
Hồ sơ tác phẩm của con theo thời gian
Trưng bày trên tường là tạm thời; hồ sơ tác phẩm là thứ giữ lâu. Ở nhiều lớp mầm non, mỗi trẻ có một bìa hồ sơ hoặc một tập lưu trữ số, trong đó giáo viên đặt những tác phẩm chọn lọc, ảnh chụp đồ ba chiều, ghi chép quá trình và vài dòng nhận xét theo thời gian. Hồ sơ không phải chỗ chứa mọi tờ giấy con vẽ; nó là một tuyển chọn có chủ đích, đủ để thấy con thay đổi qua từng tháng.
Hồ sơ có ích nhất khi được xem lại cùng trẻ. Giáo viên hoặc ba mẹ giở từng trang và hỏi trẻ nhớ gì về bức này, con thấy mình bây giờ vẽ khác lúc đó chỗ nào. Trẻ năm, sáu tuổi thường rất thích việc này và nói ra những nhận xét về chính mình mà người lớn không ngờ. Đây cũng là cách đánh giá phù hợp với tuổi mầm non: so trẻ với chính trẻ, không chấm điểm, không xếp hạng.
Khi tham quan một chương trình, ba mẹ có thể xin xem một hồ sơ mẫu đã che tên. Một hồ sơ chỉ gồm các sản phẩm đẹp, không có lời trẻ và không có ghi chú, khác khá xa với một hồ sơ có câu chuyện, có các bản nháp, có những trang ghi nhận một lần trẻ thử mà không thành. Cái thứ hai khó làm hơn và nói về đứa trẻ nhiều hơn.
Khi con mang tác phẩm về nhà: giữ gì, bỏ gì
Gia đình có con nhỏ sớm hay muộn cũng đối mặt với một chồng tranh ngày càng cao. Không cần giữ hết, và cũng không cần thấy có lỗi khi bỏ bớt. Cách nhiều gia đình làm là có một chỗ trưng bày “đang treo” ở nhà, ví dụ một sợi dây với kẹp gỗ hoặc một mảng tường, nơi con tự chọn bức mới thay bức cũ. Bức được thay ra thì vào một hộp chung.
Cuối mỗi tháng hoặc mỗi học kỳ, ba mẹ cùng con giở hộp ra, chọn vài bức con thích nhất hoặc đánh dấu một bước mới, ghi ngày và lời con kể ở mặt sau, rồi cất vào bìa riêng. Phần còn lại có thể chụp ảnh lưu, dùng làm giấy gói quà, cắt ra làm thiệp cho ông bà, hoặc bỏ đi. Cho con tham gia quyết định giúp con hiểu tác phẩm là của mình và việc chọn lọc là bình thường.
Với đồ ba chiều như tượng đất, mô hình bằng hộp giấy, việc giữ lâu thường khó. Chụp ảnh từ vài phía, có khi kèm con đứng cạnh nhìn từ phía sau để thấy kích thước, là cách giữ lại mà không chật nhà. Điều quan trọng không phải là lưu được bao nhiêu, mà là con thấy những gì mình làm được nhìn thấy, ở lớp cũng như ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lớp con không treo tranh đẹp như lớp khác?
Có thể lớp đang ưu tiên trưng bày tác phẩm tự làm của từng trẻ thay cho sản phẩm theo mẫu, nên tường trông không đều. Ba mẹ nên hỏi giáo viên chọn trưng bày theo tiêu chí nào và xin xem ghi chép quá trình, sẽ thấy nhiều điều hơn là nhìn độ đẹp của tường.
Trưng bày ảnh có mặt con ở lớp có an toàn không?
Lớp nên xin ý kiến gia đình trước khi trưng bày ảnh có mặt trẻ, nhất là ở khu vực khách ra vào. Nhiều ghi chép quá trình chỉ cần ảnh đôi tay hoặc ảnh chụp từ phía sau. Ba mẹ có quyền đề nghị lớp không dùng ảnh rõ mặt con.
Hồ sơ tác phẩm có thay được sổ đánh giá không?
Hồ sơ tác phẩm là một nguồn thông tin rất tốt về sự phát triển của trẻ, nhất là về vận động tinh, ngôn ngữ và cách trẻ nghĩ. Nó thường đi cùng các ghi chép đánh giá khác của lớp, không thay hẳn. Ba mẹ có thể hỏi lớp dùng hồ sơ như thế nào trong buổi trao đổi với gia đình.
Có nên đóng khung tranh của con không?
Thỉnh thoảng đóng khung một bức con thích là cách cho con thấy tác phẩm được trân trọng. Nên để con chọn bức nào, và tránh chỉ đóng khung những bức đẹp theo mắt người lớn, vì trẻ sẽ hiểu ra đâu mới là bức “được tính”.
Con không muốn treo tranh của mình lên, có sao không?
Không sao. Một số trẻ muốn giữ tác phẩm cho riêng mình hoặc chỉ cho một người xem. Tôn trọng mong muốn đó cho trẻ biết tác phẩm thuộc về trẻ. Lớp có thể chụp ảnh lưu vào hồ sơ mà không cần trưng bày.
Lớp nên thay tác phẩm trưng bày bao lâu một lần?
Không có con số cố định. Nhiều lớp thay theo nhịp dự án, khi một chủ đề khép lại hoặc khi có công trình mới. Dấu hiệu nên thay là khi tác phẩm đã phai, rách, hoặc không còn liên quan đến điều trẻ đang làm.